Cin mikrorayonda

“Cin mikrorayonda” – tammetrajlı bədii film (1985) (filmə bax)
Janr – musiqili fantastika
Quruluşçu rejissor – Oqtay Mir-Qasım
Ssenari müəllifi – Eldəniz Quliyev
Quruluşçu operator – Amin Novruzov
Əsas rollarda: Ötkəm İsgəndərov, Rəşid Mahmudzadə, Nataliya Tağıyeva
İstehsalçı – “Azərbaycanfilm” kinostudiyası

Kinodramaturq Eldəniz Quliyevin “Kölgəsiz adam” kinopovesti və ssenarisi əsasında çəkilmiş “Cin mikrorayonda” musiqili fantastik komediyasında hadisələr nəşriyyatda kiçik korrektor işləyən Rüstəmin dənizdən tapdığı sehrli çıraqdan cin çıxması ilə başlayır. Cin, azadlığı müqabilində qəhrəmanın bütün arzularını həyata keçirməyə hazırdır, lakin onun üsulları müasir dövrün şərtlərində özünü doğrultmağa qadirdirmi? Müəlliflər, “Min bir gecə” nağıllarından götürülmüş bu məşhur hekayəni, bir növ, dekonstruksiya edir və onun vasitəsilə böyük şəhərdə yaşayan insanın özü və ətrafı ilə ziddiyətli münasibətlərini araşdırmağa, eyni zamanda sosial problemlərə güzgü tutmağa çalışırlar.

E.Quliyev filmin ssenarisini Moskvada Ali Ssenari və Rejissorluq kurslarında (1979-1981) təhsil aldığı zaman diplom işi kimi yazıb və Azərbaycana qayıdandan sonra kinostudiyaya təqdim edib.  Qaydalara uyğun olaraq kinostudiyanın rəhbərliyi ssenarini təsdiqlətməkdən ötrü Moskva Dövlət Kino İdarəsinə göndərib. İdarə ssenaridə qoyulan mövzunun sovet sisteminin əleyhinə olduğunu bildirərək istehsalata buraxılmasına bir şərtlə icazə verib: ssenaridə qaldırılan problemləri ört-basdır etmək üçün film musiqili olmalı və əyləncə xətti gücləndirilməlidir. Müəlliflər mərkəzin şərtini qəbul ediblər və film istehsalata buraxılıb.  Yeri gəlmişkən, filmdə səslənən mahnıların sözləri Vaqif Səmədoğluna, musiqi tərtibatı isə bəstəkar Rafiq Babayevə məxsusdur. “Cin mikrorayonda” filmi Moskva Kino İdarəsi tərəfindən 2-ci kateqoriyaya layiq görülüb.

Kinoyazar.az sözügedən filmin ədəbi versiyasını – “Kölgəsiz adam” kinopovestini təqdim edir.

***

“Kölgəsi̇z adam” (kinopovest)

Sübh tezdən yay günəşinin ilk şüaları dənizin həlim qırışlarına toxunub yuxudan təzəcə oyanan şəhərə çiləndi…

Dənizkənarı xiyaban kimsəsiz idi. Sahil boyu səpələnmiş dondurma, tərəzi köşkləri öz sahiblərini və müştərilərini gözləyir.

Nimdaş geyimli ahıl bir qoca üstündə «Dəqiq həkim tərəzisi» yazılmış balaca köşkün dəmir qapısını açdı, tərəzini itələyib bayıra çıxartdı. Tərəzinin yanlarından səliqəylə asılmış müxtəlif gücölçən cihazları sahmana saldı; balaca siyirmədən bir bağlama lotereya bileti götürüb köşkün qapısındakı taxçaya düzdü. Bütün bunlardan sonra o, dənizin ləpədöyəninə enən mərmər pillələri süpürən arvadı salamladı. Arvad sil-süpürünü qurtarıb, dinməz-söyləməz gəlib tərəzi köşkünün yanındakı skamyada oturdu. Qoca da oturacağına dəri çəkilmiş hündür qıçlı kətilini tərəzinin arxa tərəfinə qoyub əyləşdi. Bir müddət hərəkətsiz oturub səhərin gəlişinə sevinərək, var-səslərilə çığırışan qağayılara tamaşa elədi, sonra öz-özü ilə danışırmış kimi, yavaşdan dilləndi:

– Bu dünyada ən axırıncı ölən şey ümiddi, inamdı. Bunlar olmayan yerdə adam da yoxdu. Adam yoxdusa, demək, həyat da yoxdu…

Süpürgəçi arvad ona qulaq asmırdı, gözü yol çəkirdi. «Birinci dəfə deyil ki. Qoy zəvzəsin özüyçün. Xərifləyib yazıq. Yüz sözünnən biri ağlabatandı…»

Qoca da bilirdi ki, süpürgəçi arvad ona qulaq asmır. «Ancaq nə fərqi, qulaq asır-assın, asmır-asmasın, öz işidi. Mənnən demək.»

– …Baxırsan, budey, filankəsin hər şeyi var, hər işi yağ kimi gedir, ancaq içi bomboşdu. Silkələsən, görərsən ki, nə özünə, nə də özgəsinə bir tikə də inamı-zadı yoxdu. Bütün ömrünü ancaq öz iştahasına sərf eləyir. Belələri baramaqurdu kimi yaşayıllar, həyatdan da heç bir təməsiy anlaya bilmillər. Belə adamlar yaxşı yaşaya bilərlər, ancaq nə illah eləsə də, xoşbəxt ola bilməzlər! Hayıf!.. Bir başqasının heç nəyi yoxdu – lümlütdü, ancaq əvəzində heç bir pula, var-dövlətə satılıb-alınmayan gözəl ləyaqəti, insanlığı, heysiyyəti var, bütün ömrünü özündə-özgəsində inam yaratmağa, ümid qazanmağa sərf eləyir. Günəşin çıxmağına sevinir, batmağına qəmlənir, quşların səsini eşidə bilir, otların, çiçəklərin, torpağın ətrini duya bilir, adamın adama mehrini hər şeydən qiymətli hesab eləyir. Ən vacibi isə vurula bilir, aşiq ola bilir. Bununla o, heç nə uduzmur. Uduzduğu təkcə dünya malı olur ki, o da dünyada qalası şeydi. Belələri, düzdü, çox vədə darıxır, sınıxır, naxoşlayır, yaxşı yaşaya bilmir; ancaq əvəzində düz yaşayır! Bir də var üçüncülər: onlar nə yaxşı yaşaya bilillər, nə də düz. Dindirəndə də deyillər ki, düz yaşamaqçün adamın gərək yaxşı imkanı olsun. Belə deyənlərlə mənim heç işim yoxdu.

Deyəsən, tərəziçinin dedikləri süpürgəçi arvadı maraqlandırmışdı. О, belinin donqarını düzəldib qocaya tərəf çöndü. «İndi keçəcək sarı simə. Ala dağdan başlayıb qara dağda qurtarır. Ağıldan qürreh olub binəva.»

Qoca qəsdən danışığına ara verib siqaret çıxartdı. Tələsmədən alışdırdı, bir neçə qullab vurandan sonra tüstüdən saralmış çal bığını tumarlayıb aramla davam elədi:

– Hər gün bu tərəzini, bu gücölçənləri niyə çıxardıram? Deyirəm, qoy adamlar özlərini çəksinlər, öz imkanlarını, öz bacarıqlarını, öz güclərini sınasınlar, nəyə qadir olduqlarını bilsinlər. Hər gün bir topa lotereya bileti çıxarıb, bir bağlama ümid satıram. Nəyə görə? Ona görə ki, adamlar ümid adında bir şeyin olduğunu unutmasınlar, özlərinə inamı itirməsinlər. İradəli olmağı, niyyət, arzu eləməyi tərgitməsinlər. «Niyyətin hara – mənzilin də ora!» – yaxşı deyiblər.

Qoca nə üçünsə dəniz tərəfə boylanıb susdu. Süpürgəçi arvad köks ötürdü, əlini belinə dayaq eləyib ayağa durdu. Dodaqaltı nə isə mızıldanıb başını buladı, vedrəsini götürdü, ağac dəstəkli süpürgəsini sürüyə-sürüyə uzaqlaşdı.

Üstündə böyük, rəngbərəng hərflərlə «Şəhərimizi təmiz saxlayaq!» sözləri yazılmış su maşını xiyabanı suya basıb uğultu ilə ötüb-keçdi.

Yaş asfalt köşkləri, oturacaqları, işıq dirəklərini, ağacları, göyü, buludları, quşları – bütün dünyanı güzgü kimi özündə əks etdirirdi…

***

Rüstəm mətbəxdə səhər yeməyi yeyirdi. Anası soyuducuya söykənib fikirli dayanmışdı.

Rüstəm Ağayev böyük nəşriyyatların birində kiçik korrektor işləyirdi. 28 yaşında necə geyinmək, necə görünmək, necə oturub-durmaq, necə davranmaq mümkün idisə, eləcəydi – nə az, nə çox. Orta boylu, orta bədənli, orta görkəmli adicə, lap adicə bir oğlandı.

Rüstəm yaxmacdan dişləyib, çaydan bir qurtum içdi. Adətən, səhərlər evdə çörək yeməzdi. Bu gün anası zorla oturtdu ki, vaxtlı-vaxtında yemədiyindən, üzülüb-getmisən, otur, adam kimi çayını iç, çörəyini ye, sonra get. Rüstəm də əlacsız oturmuşdu, ürəyində də bilirdi ki, yemək bəhanədi, anasının bugünkü təkidi yenə həmin söhbət üçündü. İndi o, ağzında böyüyən tikəni çeynəyə-çeynəyə həyətdə futbol oynayan uşaqların qışqırıqlarına qulaq asır, özlüyündə təəccüb eləyirdi ki, bu uşaqlar ağacda yatıllar nədi? Sərçələrdən tez durullar!..

Arabir küçədən eşidilən kəsik maşın siqnalları uşaqların səsini batırıb şəhərin qatı uğultusuna qarışırdı. Rüstəm indi ağlına da gətirmirdi ki (heç ağlına gətirə də bilməzdi), bir gündən sonra – sabah, təxminən, elə bu radələrdə o, bu şəhərdə, bu ölkədə – bütün dünyada ən güclü, ürəyi nə istəsə, nə arzu eləsə, bir göz qırpımında ona nail ola biləcək yeganə adam olacaq. İndi o, təbii ki, sabah nə baş verəcəyindən xəbərsiz, oturub şirin çayla yaxmac yeyir, arabir də dönüb siyirməli qab-qacaq dolabının üstündəki zəngli saata baxırdı.

– Tələsmə. Həmişəki kimi 15 dəqiqə qabaqdı.

Anası keçib onunla üzbəüz oturdu. Əllərini qoynuna qoyub boynunu bükdü. Həmişə nə isə ciddi söz demək istəyəndə belə otururdu.

– Sözlü adama oxşayırsan, ana?.. – Rüstəm yaxmacın axırıncı tikəsini də birtəhər udub soruşdu. Əslində, o, elə-belə soruşurdu, çünki yaxşı bilirdi ki, anası nədən başlayacaq, nədə qurtaracaq. «Köhnə hamam, köhnə tas» məsələsi.

Ana da elə bil bu suala bənd imiş:

– Guya bilmirsən? – dedi. – Kişi göz verib-işıq vermir mənə. Deyir, 28 yaşı da tamam oldu, ali təhsili cibində, ağlı başında. Deyir, min əziyyətnən ev düzəltdik, o cür gül kimi mikra… zəhrimar, dilim də yatmır.

– Mikrorayonda.

– Hə, deyirəm, ay kişi, evlənmək hamama getmək döyül ha, boxçanı vurasan qoltuğuna, gedəsən. Gərək göz görə, könül sevə, bir səbrin olsun, qaçaqaç döyül ha. Kimə deyirsən? İki ayağını bir başmağa pərçimliyir ki, yox ki, yox! Deyir, dəridən-qabıqdan çıxıb oxutmuşam. Nədi onun adı?..

– Universitetdə.

– Hə, deyir, indi bizim… – ananın səsi titrədi, – bir ayağımız burda, biri gorda. Bu gün varıq, sabah yoxuq.

– Yaxşı, yaxşı!.. – Rüstəm söhbətin göz yaşıyla müşayiət olunacağını gözləmirdi. Durub anasını qucaqladı:

– Özüm də bilirəm ki, vaxtdı. Düz deyirsən, tay-tuşlarımın hamısı evlənib, ailə sahibi olub.

Deyəsən, heç ana da oğlunun bu sayaq danışacağını gözləmirdi. Çünki hər dəfə bu evlənmək söhbəti ortaya gələndə Rüstəm o dəqiqə baltanı kökündən vurub: «Bu barədə heç danışmaq belə istəmirəm – vəssalam!» – deyərdi. İndi isə:

– Ərizə yazmışam, maaşımı artırsınlar, – dedi. – Bugündə-sabahda oturub hər şeyi həll eliyərik, söz verirəm!

– Kimnən əskiyəm, axı, mən?.. – Ana yaylığının ucu ilə gözünü silib, həmişə atanın adından dediyi sözləri birinci şəxsin dilinə keçirdi:

– İstiyirəm, bizim evdə də toy çalınsın, istiyirəm, mən də nəvə görəm, öləndə də rahat öləm!.. Pis şey arzu eləmirəm ha!

– Söz verdim, demək, qurtardı, ana. Bir-iki günə bu məsələyə əncam çəkərik.

– Allah ağzınnan eşitsin, oğlum!..

Rüstəm evdən çıxanda dəhlizdəki bədənnüma güzgüdə özünə göz vurdu. Ancaq bu nədir?! Ona elə gəldi ki, güzgüdəki əksi göz vurmadı – əksinə, gözlərini geniş açıb həyəcanla, bir az da təəssüflə baxdı ona. «Eh, gecə saat ikiyə, üçəcən kitab oxumaq gic eləyər də adamı».

– Get, mənim balam. Allah amanında!

Bayır qapısının Rüstəmin arxasınca bağlanması ilə yataq otağının qapısının ehmalca açılması bir oldu. Ata başını dəhlizə çıxarıb pıçıltı ilə soruşdu:

– Hə, nooldu?

– Nə «nooldu?»

Atanın üzü ciddiləşdi, səsini qaldırdı:

– Deyirəm, nə dedi?!

– Söz verdi. Dedi, bir- iki günə əncam çəkərik.

– Qırışmal!..  

Ata boğazını arıtlayıb özünü dilxor kimi göstərdi. Əslində, söhbətin belə qurtardığından razı idi. Hər halda Rüstəm yalan da desəydi, bir-iki günə yenə də mövzuya qayıtmağa tutarlı əsas vardı. Bu, az şey deyildi.

– Biz belə olmamışıq… ata-ana nə deyib, nə buyurub, onu eləmişik, bir kəlmə o yan-bu yan olmayıb. – Çeşməyini çıxarıb yenidən taxdı, sonra yenə çıxardı. – Hamısı sənin tərbiyənin nəticəsidi. Vaxtında qoymadın kəmərə öyrədim.

– Yenə deyinmə, sən canın!.. Gəl otur, çayını iç.

***

Rüstəmgilin evləri şəhərin mərkəzindəki köhnə məhəllələrin birindəydi. Bu, şəhərin «bu gün sökəllər, sabah sökəllər» binalarından idi. Sakinlər də qaraçılar kimi həmişə köçməyə hazır vəziyyətdəydi. Beləcə, aylarla, illərlə heç kimin nə bir əsaslı təmirə, nə də əsaslı səliqə-sahmana əlləri qalxmırdı. Düzünə qalsa, köçməyə heç bir o qədər də can atmırdılar. Hazırlıq da elə boş hay-küydən başqa bir şey deyildi. «Ev verəllər – yaxşı, verməzlər – lap yaxşı!» Hamısı da olmasa, çoxusu belə fikirləşirdi.

On-on beş ailə yaşayan italyansayağı üslubda tikilmiş bu ikimərtəbəli mülklər hara, həbsxanaya oxşayan doqquzmərtəbəli Əhmədli, mikrorayon binaları hara? Burda hamı öz dava-dalaşına, giley-güzarına, qeybətinə, umu-küsüsünə, cürbəcür «mədə sivirən» xörək ətirlərinə və s. və i. a. saymaqla qurtarmayan, yüzlərlə müxtəlif vərdişlərinə baxmayaraq, bir ailə kimiydi – xeyirdə də, üzdən iraq, şərdə də. Burda hamı bir-birini beş barmağı kimi tanıyırdı və heç kimin heç kimdən əsaslı bir sirri-zadı da yox idi. Nabat nənə birinci mərtəbədə, həyətə açılan qapısının astanasında oturub özünü günə verirdi. Hərləmə pilləkəni düşüb tələsik darvazaya sarı yönələn Rüstəmi görüb əlinin işarəsiylə onu yanına çağırdı:

– Hara belə obaşdan qaçırsan, ay Rüstəm? Nolub? Nə xəbərdi?

– İşə tələsirəm, Nabat nənə.

– Yaxın gəl, bir hovur otur. – Qarı dişsiz ağzını marçıldadıb ərklə deyindi. – Ətağa cəddi, bu həyətdə ala qarğa bala çıxartmaz.

Bu, həyətdə futbol oynayan uşaqlara aid idi.

– Necəsən, ay nənə?

– Ehy, ay bala. – qarı hıqqıldaya-hıqqıldaya yerini rahatladı. – Hər dəfə sənə baxanda, gözlərimə inanmıram. Deyirəm, bu həmin körpə Rüstəmdi yəni?.. Ey fani dünya! Gör vaxt-vədə necə sovuşur. Ətağa, öz nəvəm kimi istəmişəm səni. O qədər qucağımda saxlamışam, o qədər layla çalmışam sənə. Toppuş uşağdın, indiki kimi yadımdadı, dilin təzə açılmışdı. Bir şey istiyəndə şirin-şirin «istəyəm, istəyəm» qığıldadırdın. Bir gün də qucağımda yatmışdın, mən də təzə don geymişdim əynimə. Bir də gördüm, baho, üstüm.

– Nə almaq lazımdı, ay nənə? – Rüstəm gülüb qarının sözünü kəsdi.

Nabat nənə də oxunun hədəfə dəydiyinə əmin olub qımışdı:

– Bu günə hər şeyim var, ay bala, xoşbəxt olasan, sabahın dərdi götürüb məni. – Bayaqdan ovucunda saxladığı pulu Rüstəmə uzatdı. – Sənnən başqa heç kimə ürək qızdırammıram. Yarım kilo qənd alarsan, yarım dənə qara çörək; bazara girsən, iki kilo kərtof, üç-dörd dəstə göy-göyərti, yarım kilo alma, bir də, vəssalam! Tərəziyə yaxşı bax, allatmasınlar; gözdən tük qırpıllar zalım uşaqları. İzdaç-zad qalsa, qənfet alarsan özüvə.

***

Rüstəm iş otağına girəndə, saat doqquzu vururdu. Beş dəqiqədən sonra nəşriyyatın korrektura şöbəsi yerləşən böyük otağı növbəti iş gününə başladı.

Otaqda Rüstəmdən başqa dörd nəfər də otururdu. Hərə öz mizini elə qoymuşdu ki, başqasına maneçilik törətmədən sərbəst işləyə bilsin. Şöbənin müdiri 45 yaşını haqlamış Cabbar Davudoviç idi. O, böyük şöbələr arzusu ilə alışıb-yanan, bütün bu sayaq kiçik şöbələrin müdirləri kimi «ehtiyat igidin yaraşığıdır!» – deyib hər iki tərəfdən – özünə tabe olanlardan da, özünə tabe olmayanlardan da ehtiyat edərdi: «Kim bilir bu dünyanın işini? – düşünürdü. – Olmadı elə, oldu belə». Odur ki, üzündə həmişə, yerli-yersiz həlim bir təbəssüm oynayardı və bu təbəssüm bəlkə də yatanda da üzündən silinmirdi. Hər iki «cəbhəylə» – aşağı ilə də, yuxarı ilə də, mülayim danışar, özü də hər bir sözünə yüz ölçüb bir biçəndən sonra azadlıq verərdi. Deyəcəyi sözü həddən ziyadə «bişirdiyinə» görə, danışanda, deyirdin qarqara eləyir.

Küçəyə açılan ikitaylı pəncərənin önünü zəbt eləmiş ikinci işçi elə bil bərbərxanadan indicə çıxmışdı. Həmişə həddən artıq səliqəli geyinən, özünə qədərindən artıq sığal verən və həmişə həddən artıq təşəxxüslü davranan bu vasvası oğlanı hamı yarızarafat, yarıistehza, – «Gözəlçə» çağırırdı. Çox vaxt şalvarının ütüsünü əzməmək üçün bütün günü oturmazdı, elə ayaq üstəcə işləyərdi.

Otağın üçüncü sakini qarayanız, qaraqaş, qaragöz, qaradinməz, balacaboy bir oğlandı. İşi-gücü sarmaşıq kimi telefona sarılıb danışmaq idi. Daha doğrusu, danışmaq yox, qulaq asmaq. Demək olar ki, səkkizsaatlıq iş gününü (bir saat nahar fasiləsini çıxmaq şərtilə) balaca ayaqlarını qatlayıb kürsüdə bardaş qurub oturar, əllərilə iş görər – yazar, pozar, düzəldər, oxuyar, telefonun dəstəyinisə çiynində saxlayardı və beləcə, işləyə-işləyə qulaq asardı. Arabir «ıhı» deyib dəstəyi bir neçə dəqiqəliyə yerinə qoyardı. Yazıq telefon heç «uf» deməyə macal tapmamış Qaradinməz dübarə ona həmlə eləyərdi, elə bil telefonsuz havası çatmırdı.

Dördüncü işçi Səkinə idi. Cabbar Davudoçiv həmişə: «Səkinə şöbəmizin göz muncuğudu», – deyirdi. Və bu, doğrudan da beləydi. Çünki nəşriyyatın direktoru Daşdəmir Dəmirov özündən çıxanda, əsib-coşub yazılı-şifahi, ildırımlı-şiddətli töhmətlərlə bu şöbəni atəşə tutanda, Səkinə (elə bil adamı ancaq şirin xəyallara dalmağa sövq eləmək üçün yaranmış Səkinə, aynan, günnən və eləcə də nəsr şöbəsində kiçik redaktor işləyən Sveta ilə rəqabətə girən, mütənasib əndamlı Səkinə) suya dönərdi, sipər, qalxan olardı, yanğınsöndürənə çevrilərdi, – neynərdi-neynəməzdi (öz işidi, özü bilər, babalı deyənlərin boynuna), bir də görərdin ki, budur, yol. Dəmirovun töhmət ildırımları, tənqid şimşəkləri sönüb-sönüb təşəkkür olubdu, mükafat olubdu, dönüb-dönüb tərif olubdu, istirahət evinə pulsuz göndəriş olubdu…

…Telefon Qaradinməzin cəngindən qurtulduğuna sevinib zingildədi. Cabbar Davudoviç dəstəyi götürüb nə üçünsə sevincək:

– Bəli, – eşidirəm, – dedi. – Rüstəm Ağayevi?.. Baş üstə!.. Bu dəqiqə. Rüstəm, səni istəyillər, zəhmət olmasa dəstəyi qaldır.

Rüstəm Əlinin səsini tanıdı.

– «Malbora»ya dönmüsən, tapılmırsan, ayə?! – Deyəsən, Əlinin kefi kök idi. – Mən zəng eləməsəm, itirib-axtarmazsan də!..

– Xeyirdimi, Əli? – Rüstəm ovucu ilə dəstəyi örtdü ki, otaqdakılara mane olmasın.

– Bu gün anadan kim olub, ayə?

Rüstəm mizin üstündəki təqvimə baxdı: «27 avqust – Sovet kinosu günü. Böyük ispan dramaturqu Lope de Veqanın ölümünün 350 illiyi, Günəş çıxır: 6:24 dəqiqədə, batır: 20:38 dəqiqədə». Birdən yadına düşdü. Elədir ki, var! Avqustun 27-si Əlinin ad günüdür.

– Vay-vay, vallah, yadımnan çıxıb. – Rüstəm təəssüfünü gizlətmədi. – İş-güc macal verir ki, heç. Təbrik eləyirəm səni! Xoşbəxtlik…

– Ay sağ ol! Axşamçağı gəlib təbrikini bu səpgidə davam eliyərsən. Saat yeddi sıfır üç dəqiqədə uşaqların hamısı bizdə olacaq. Gecə də gedəcəyik dənizə çimməyə. Gözləyəcəyəm, ayə!..

– Əlbəttə. Arxayın ol, mütləq gələcəm.

Rüstəm dəstəyi asdı. Sonra yenidən götürüb nömrə yığdı. Ancaq yadına nə düşdüsə, tələsik fikrindən daşındı.

***

Nahar fasiləsində birinci mərtəbədəki yeməkxanaya düşdü. Yarım pay borş və kələm dolması götürüb bir küncdə əyləşdi.

Çayçı Amaliya yaşına və dolu bədəninə uyuşmayan bir cəldliklə bu başdan vurur, o başdan çıxırdı.

– Çay içəcəksən? – Amaliya Rüstəmin yanından keçəndə ötəri soruşdu.

– Yox.

Fuad qapıdan içəri boylanıb Rüstəmi gördü, şəstlə keçib yanında oturdu.

– Nuş olsun!

– Sağ ol! Nahar eləmisən?

– Hə, yemişəm. Yerin məlum, yaxşı kabablamışam. İndi ancaq çaylığam. – Fuad bir əlini belinə qoyub, o biri qolunu dəvə boynu kimi uzatdı. Bu, Amaliyaya işarəydi – yəni «bir çaynik çay gətir».

Fuad Rüstəmin məktəb yoldaşı idi. Universitetdə də bir yerdə oxumuşdular. Nəşriyyata da tez-tez gəlib-gedirdi. Ştatdankənar tərcüməçiydi. Boylu-buxunlu bu sarışın oğlan heç bir çətinlik, heç bir maneə qarşısında aciz qalmazdı. Hər işi bacarır, hər yerə vaxt tapır, harda, kimlə, nə sayaq danışmağı yaxşı bilirdi. Rüstəm qabaqlar yazı-pozu işində nə qədər dəqiqiydisə, hər sözünü, hər cümləsini, yaxşı-pis, yüz dəfə pozub-yazırdısa, Fuad əksinə, ağına-bozuna baxmadan, nə gəldi yazır, tərcümə eləyir: qəzet-jurnal üçün, radio-televiziya, kinostudiya üçün… Bir sözlə, hara yazı vermək mümkün idisə, Fuad ordan əskik olmurdu. «Hərə bir şeyin bazıdı – mənimki də yazıdı», – deyirdi.

Əgər Rüstəmin qızlarla (illah da ki istədiyi qızla) və ya rəhbərliklə danışanda dili topuq vururdusa, Fuad əksinə, elə bil dilotu yemişdi. Harda olur-olsun, həmişə diqqət mərkəzində idi. Qısa desək, Fuad Rüstəmin tam əksi idi. Hətta hərdən Rüstəmə elə gəlirdi ki, Fuad tamamilə ayrı cür yaşamağın mümkün olduğunu ona xatırlatmaq üçün bu dünyaya gəlibdir.

Amaliya çay gətirdi.

– Əligilə gedəcəksən? – Fuad çayını nəlbəkiyə töküb üfürə-üfürə soruşdu.

Rüstəm kələm dolmasını kənara itələdi. Dadsız idi.

– Gedəcəm, – dedi.

– Mən də gedəcəm. İnstitutda can deyib-can eşidirdik. Hayıf deyildi o illər?.. Mənə bax, Rüstəm, – Fuad birdən-birə ciddiləşdi. – Kitabımın korrekturası sizin şöbədədi?

– Hə.

– Kim oxuyur?

– Gözəlçə.

– Sən mənim canım, denən bir az tez eləsin. Deyərsən, bir dənə fransız odekolonu mənnən. «Aramis»!

Rüstəm dinmədi. Üç-dörd gün olardı ki, korrekturası mətbəədən gəlmişdi. Gözəlçədəydi, oxuyurdu. «Bekara şeydi!..» – deyirdi; Rüstəmə eşitdirirdi.

Qonşu stolda keçəl bir kişi əl-qol ata-ata, ucadan danışırdı:

– Çox qəribə əhvalatdı, özüm ölüm. Lap teatrdı! Demək, günün günorta çağı götürür çamadanını, arvad-uşaqla görüşüb deyir ki, gedirəm kamandirovkaya.

Qulaq asanlar onun sözünü kəsib xorla qışqırışdılar:

– On qəpik düş! On qəpik düş!

– Niyə?.. – Keçəl kişi heç nə anlamadı.

– Ruscadı!.. – Gərək «ezamiyyət» deyəydin.

– Əlbəttə, əlbəttə! – Yenə hamı bir ağızdan təsdiqlədi.

Kişi keçəlini qaşıdı, əlac yox idi, – iki dənə beşqəpiklik çıxarıb ortaya qoydu.

– Hə, harda qaldım?

– Kamandirovkada. – Bunu eynəkli arıq bir oğlan dedi, ancaq o dəqiqə də əliylə ağzını yumub pıqqıldadı.

– On qəpik! Sən də on qəpik düş tasa! – Yenə də hamı gülə-gülə xorla qışqırdı.

Stolun üstünə bir dənə də onqəpiklik qoyulandan sonra kişi davam elədi:

– Hə, deyir, gedirəm ezamiyyətə. Çıxır öz. – O, bir an nə isə fikirləşib ehtiyatla – bax, bizim dilimizdə «blok» sözü yoxdu ha, – dedi. Etiraz eləyən olmadı. – Hə, gözünə döndüyüm çıxır öz bloklarından, sivişib girir yandakı bloka. Sən demə, orda məşuqəsi yaşayırmış. Məşuqəsi!

– Tamara! – Amaliyanı elə bil çimdiklədilər. – Tamara!

– Nə Tamara?.. – Keçəl kişi təəccüblə ona baxdı.

Amaliya tapmaca tapmış adam kimi sevincək:

– O lübovnitsanın adı Tamaradı! – dedi. – Toçnı bilirəm! Özü də həmişə, belə… burasını pırrada-pırrada yeriyir.

Kimsə onun sözünü kəsdi:

– Yox, ay Amaliya, dayan görək, bu, özgə əhvalatdı.

– Toje mne! – Amaliya məğlub olmadığını göstərmək üçün gözlərini süzdürdü. – Bilmədiyim şeyi demaram ha.

Keçəl kişi soyumuş çayını başına çəkib davam elədi:

– Oturub, məşuqəsiylə bəs edincə yeyib-içillər. Axşama yaxın kişi olur lül-qənbər. Götürür zibil vedrəsini ki, bəs gedirəm atmağa. Atan yaxşı, anan yaxşı!.. Yox ki, yox! Düşür həyətə, kamali-ədəblə zibili atıb qayıdır. İntəhası, yazığın huşu başında olmur, məşuqəsi yaşayan blok əvəzinə, öz bloklarına girir; əlində vedrə, ayağında sürütdəmə, əynində ev paltarı, gəlib öz qapısının zəngini çalır. Təsəvvür eləyirsiniz də?!

O biçarənin halını yəqin ki, qulaq asanların hamısı təsəvvür elədi. Və elə bil həmin vəziyyətə özlərinin düşmədiyinə sevinib gülüşdülər. Hamıdan bərk gülən eynəkli, arıq oğlan cibindən iki dənə onqəpiklik çıxarıb əvvəlcədən stolun üstünə atdı və:

– Tı smotri! – deyə dizinə vurub uğundu.

Hətta «Tamara məsələsindən» sonra çatma qaşlarını düyünləyib oturmuş Amaliya da toyuq qaqqıltısına oxşar bir səs çıxartdı.

– Kiş-kişlər olsun! Bizdən uzaq!.. – Fuad qulaqlarını çəkdi, cib dəftərcəsini çıxarıb eşitdiyi əhvalatı müxtəsər qeyd elədi. Başını qaldırıb Rüstəmə göz vurdu. – Lazım olar: Saxla samanı – gələr zamanı! – Sonra stəkanlara çay süzüb Rüstəmə tərəf əyildi. – Qulaq as, – dedi, – Yazıçılar İttifaqı ən yaxşı hekayə müsabiqəsi elan eləyib. Birinci mükafat – beş yüz, ikinci – üç yüz manat.

– Nə olsun?..

– Necə yəni nə olsun?! Belə fürsəti əldən vermək olar?! Sənnən nə gedir; tutar – qatıq, tutmaz – ayran!

– Bacarmaram… hazır heç nəyim yoxdu, həm də çoxdan yazmıram…

– Heç olmasa bir dəfə silkələn də!.. – Fuad yalandan bir ah çəkdi. – Məəttəl qalası adamsan, mən ölüm. Götür pyesini, ora-burasına azacıq əl gəzdir, bir az sıx, qısalt, olsun beş yüz manatlıq qəşəng bir hekayə də! Üzüyüvün qaşı düşər?!

– Bəs bir ay bunnan qabaq deyirdin ki, pyesi dart, uzat olsun roman?..

– Bəli, deyirdim! – Fuad acıqca hücuma keçdi. – Çünki bir ay əvvəl ən yaxşı roman müsabiqəsiydi!.. Bu həyatda gərək balıq kimi cəld, iti olasan, sürüşkən olasan, bildin?! Sən axı bizim hamımızdan istedadlıydın, ümidverəniydin.

Rüstəm sonuncu sözlərin istehzayla deyildiyinin fərqinə varmadı. Xəyal onu keçmişə – məktəb illərinə apardı.

O vaxt Fuadla bir yerdə dərnəyə gedirdilər. Yazılarını bir-birinə oxuyur, mübahisə eləyirdilər. Bir dəfə, hətta, Rüstəmgilin həyətində pişik kimi əlbəyaxa da oldular. Qonşular yığışıb nə illah elədilərsə, ayıra bilmədilər. Nabat nənə soyuducudan bir qrafin su gətirib onların üstünə tökəndən sonra aralandılar.

… Rüstəmin yadına Əsmər düşdü. İri, qara gözlü, suyuşirin qız idi. Yeddinci sinifdəydilər. Rüstəm yarı şeir, yarı nəsrlə odlu bir sevgi məktubu yazıb Fuada vermişdi ki, aparsın Əsmərə. Özü utanırdı. Fuad da eləmə tənbəllik, məktubu səliqəylə köçürüb, altdan da öz imzasını qoymuşdu: «Fuad Küsgün», – vermişdi qıza. Əvəzində, qulağının dibi yağlıca bir şillə yemiş, qulaqlarının özü isə, ictimai yerlərdə ucadan deyilməyi ayıb sayılan iki-üç mərtəbəli «qəşəng-qəşəng» kəlmələr eşitmişdi. Buna baxmayaraq, sevgi məktubu «öz işini» görmüşdü. «Fuad Küsgün» ala itdən məşhur olmuşdu. Bundan başqa, onuncu sinfi bitirən qızların hamısı həmin məktubu gündəliklərinə köçürüb əzbərləmişdilər.

Bu hadisədən sonra Rüstəm bir ilə yaxın Fuadla küsülü qalmışdı.

… Rüstəm xəyaldan ayılıb diqqətlə Fuada baxdı. Fuadın qıvrım saçlarından əsər-əlamət də qalmamışdı. Elə bil başının ortasına qaynar möhür basmışdılar. Fuad bu «eybini» gizlətmək üçün peysərindəki saçı qabağa darayırdı.

Rüstəm:

– Yox, qardaş, – dedi. – Yaxşısı budu, mən elə pyes müsabiqəsini gözləyim.

– «Gözləyim, gözləyim!» Sənin kimi ikinci təpərsiz, hərdəmxəyal adam varsa, demək, onda mənnən də qanmaz adam yoxdu!.. Kütbeyinin biri gəlib sənin yerini tutsun, sən də fil qulağında yatasan. Odey! Yaşar «Qızıl qələm» mükafatı aldı. Eyvaz yüz fırıldaqla kooperativ ev növbəsinə dayandı, bu gün-sabah alasıdı. Akif pul yığıb maşın aldı! Hamı nəysə qazanır, nəysə alır – sənnən başqa! – Fuad qənd götürüb hirslə ağzına atdı, xırtıldada-xırtıldada çeynədi. Köynəyinin döş cibindən bir topa dəvətnamə çıxarıb birini Rüstəmə uzatdı. – Al, gözüvə su ver! Sabah teatrda mənim pyesimin ilk tamaşası olacaq, gələrsən.

– Təbrik eləyirəm!

– Sağ ol! – Fuad qol saatına baxıb ayağa durdu. – Hə, fasilə qurtardı. Mən qaçdım. Əligildə görüşəcəyik, çaoo!

– Hələlik!..

Fuad qəfil gəldiyi kimi, qəfil də yoxa çıxdı. Rüstəm çayın pulunu nəlbəkiyə qoyub qalxdı.

***

Dəhlizdə heç kim yox idi. Rüstəm bilyard stolunun yanından keçəndə onu səslədilər. Nəşriyyatın direktoru Daşdəmir Dəmirov idi.

– Hə, Atayev, işlər necədi? – Dəmirov parnik xiyarına oxşayan buxağını tarıma çəkib yuxarıdan-aşağı Rüstəmi süzdü (Özündən hündür adama yuxarıdan-aşağı baxmağı bacarmaq özü də bir sirdi).

Rüstəm istədi desin ki, mənim familiyam Atayev deyil – Ağayevdi, ancaq fikrindən daşındı. Əvvəla, xeyri yox idi, dedin, ya demədin – Dəmirov həmişə hər şeyi onsuz da çaşbaş salırdı. İkincisi də, danışığını redaktə eləyən redaktorlardan xoşu gəlmirdi. Əgər Yer üzündə öz ad-familiyası üstünə biçilmiş beş nəfər var idisə, onlardan biri də Daşdəmir Dəmirov idi. Daş kimi bərk, dəmir kimi keçilməzdi. Daş kimi zabitəli, dəmir kimi zəhmli idi. «Yox», – desəydi, deməli, vəssalam, yoxdu ki yox! Sözünün qabağına söz çıxardanda rəngi avazıyırdı, boğula-boğula, qarala-qarala: «Demişəm filanı beşməkan eləmək lazımdı, demək, elə də olmalıdı, yek kəlmə!» – çəmkirərdi.

Bircə zəif damarı var idi ki, bu da gözəl qadın qarşısında «yumşalısan-yumşalı» olmağıydı. Səkinə, nəsr şöbəsindəki Sveta və başqa şöbələrdəki səkinələr, svetalar olmasaydı, nəşriyyatda işləmək yəqin ki həddən artıq çətin olardı.

Rüstəm Dəmirovu az-az görürdü, o da iclasda, bədii şuranın müzakirəsində, hərdən də beləcə, dəhlizdə-zadda. Ancaq onun sərt olması, şəhadət barmağı ilə miz sındırması haqqında tez-tez eşidirdi. Səkinə: «Daşdəmirçikin jelezni sxvatkası var…», – deyirdi.

…Rüstəm, Dəmirovu görən kimi təzəcə yandırdığı siqaretini ovcunda gizlətdi.

– Sağ olun, Daşdəmir müəllim, işlər pis deyil.

– Hə, sənin məruzəni oxudum. – Dəmirov şələ bığı xatırladan sol qaşını qaldırıb, sağ gözünü qıydı. Rüstəm yenə istədi desin ki, «məruzə yox, ərizə», – ancaq bu dəfə də dillənmədi, başını aşağı salıb siqaret tutduğu əlini sezdirmədən yellətdi ki, tüstü dağılsın.

Dəmirov:

– Hə, savadlı yazılıb, – dedi, – nöqtəsi, vergülü yerindədi, ağ kağızda, səliqəli xətlə.

– Sağ olun, ancaq mən deyirdim… istiyirdim imkan daxilində.

Dəmirovun sol qaşı öz yerinə düşüb yuxarı qalxmaq növbəsini sağ qaşına verdi.

– Eşitmişəm, sənin qıraqda, boş vaxtlarında yazdığın yazı-pozular da pis deyil. Pis deyil! Səlahiyyətli yoldaşlar nəzər salıb deyiblər ki, babatdı, ancaq bir az çiydi. Hə, hələlik səni baş konstruktor keçirək, sonrasına baxarıq.

Dəmirov «baş konstruktor» deyəndə, şübhəsiz, «baş korrektor» vəzifəsini nəzərdə tuturdu.

– Sağ olun!.. Ancaq mən.

Rüstəm etiraz eləmək fikrindəydi. Dəmirovu isə onun nə fikirdə olduğu qətiyyən maraqlandırmırdı. Odur ki, yenə onun sözünü yarımçıq kəsib:

– Bu da maaşına əlavə! – dedi. – Yek kəlmə! – Bu, o demək idi ki, heç bir etiraza-zada yer yoxdur. – Hələlik, Qarayev!

Rüstəm nəhayət, yazıq-yazıq:

– Qarayev yox, Ağayev, – deyə bildi.

Ancaq yaxşı ki Daşdəmir Dəmirov onu eşitmədi: dəmir kimi vüqarla, şax, daş kimi mətin və ağır addımlarla uzaqlaşdı.

Rüstəm qəfil diksindi. Bayaqdan ovcunda gizlətdiyi siqaret əlini yandırmışdı. Onu zibil qutusuna tuşladı. Ancaq siqaret qutunun kənarına dəyib döşəməyə düşdü. Rüstəm əyilib siqaret kötüyünü götürdü, təzədən qutuya atdı. Tərslikdən bu dəfə də düz tuşlanmadı.

– İşin tərsliyinə bax ey. – Rüstəm öz-özünə mızıldandı, çönüb getmək istəyirdi ki.

– Dayan!

Mərtəbənin xadiməsi Bikə arvad idi. Hardansa avtomobil müfəttişi kimi, naqafil peyda olub kəsdirdi Rüstəmin başının üstünü.

– Evdə də yerə atırsan?! Urnaya atsan, əlin quruyar bəyəm?

– Bilmədim, Bikə xala, fikirliydim.

Bikə arvad onu yamsıladı:

– «Fikirliydim!». Professor-zadsan bəyəm?! Bu gün bilmiyib yerə papiros atarsan, sabah bilə-bilə kiməsə şər atarsan! Götür! – Əlindəki xəkəndazı qaldırıb əmr elədi. – Götür, nə necə lazımdısa, hara lazımdısa – at yerinə!..

Rüstəm naəlac siqaret kötüyünü yerdən götürüb zibil qutusuna atdı.

Bikə arvad deyinə-deyinə aralandı.

***

…Saat altıya qalmış otaqda canlanma əmələ gəldi. İş vaxtı qurtara-qurtarda idi. Sabah şənbə, biri gün istirahət günü idi.

Cabbar Davudoviç sözlü adamlar kimi, altdan-altdan Rüstəmə baxırdı. Deyəsən, Rüstəmin Dəmirovla söhbətindən xəbər tutmuşdu. Əlbəttə! Elə bir şey ola bilərdi ki, Cabbar Davudoviçə dəxli olsun (ya dəxli olmasın – fərqi yox idi), o da ondan bixəbər olsun?.. Qəribəydi: birinci mərtəbədə «həpçi» eləməmiş, altıncı mərtəbədə «öz başıva!» deyirdilər. Yeddinci mərtəbədə «dınq» olmamış, üçüncü mərtəbədə «cip-cip» eləyirdilər.

Bir dəfə iki nəfər sözü bir yerə qoyur görsün axı bu, necə olan sirdi ki, hər hansı bir xəbər, dedi-qodu, hər hansı bir qeybət, giley-güzar mərtəbələrə telefon zəngindən də, liftdən də tez çatır?.. Necə? Nə sayaq?

Qəsdən birinci mərtəbədə, liftin qabağında dayanıb, guya öz aralarında söhbət eləyirlər, əslində, ətrafdakılara eşitdirirlər. «Hə, eşitmisən də? Dəmirovu çıxardıllar…», «Eşitmisən də sözdü! Əmrini özüm görmüşəm. Heyf, pis kişi deyildi». «Yerinə də Əlizadəni qoyurlar». «Hə, bilirəm. O da heç pis adam deyil».

Bu iki-üç cümləni demək heç yarımca dəqiqə çəkmir, sonra onlar liftə minib altıncı, ya yeddinci mərtəbəyəmi qalxırlar.

«Eşitmisiniz, Dəmirovu çıxardırlar?..» – Liftin qapıları açılanda ilk eşitdikləri xəbər bu olur. Əmri öz gözü ilə görən olub: «Səviyyə etibarı ilə tutduğu vəzifəyə uyğun gəlmədiyinə görə vəzifəsindən azad olunsun! Əmrin farmilirovkası belədir».

İkisinin də matı-qutu quruyur. Sən demə, dünyada dedi-qodudan becid, şayiədən iti, qeybətdən sürətli heç nə yox imiş!

… Rüstəm heç nə olmayıbmış kimi, öz işilə məşğul idi: korrekturadakı nöqtə, vergül xətalarını düzəldirdi. Onun bu gün Cabbar Davudoviçlə iş barəsində (Dəmirovun dediyi baş korrektor vəzifəsi haqda) danışmağa bircə tikə də həvəsi yox idi.

Gözəlçə heç kimə müraciət etmədən:

– Sabah lap səhər tezdən gedəcəyəm çimməyə, – dedi, – bütün günü sudan çıxmayacam.

– A posle zavtra? – Səkinə sir-sifətində apardığı mürəkkəb bərbəzək əməliyyatını bitirib soruşdu.

– Posle zavtra toje, çim-çim!..

Cabbar Davudoviç gülümsünüb ərklə dedi:

– Allah beşgünlük iş həftəsini çıxaran adama cansağlığı, uzun ömür versin!

– Amin! – Bu, Qaradinməzin gün ərzində ağzını açıb dediyi ilk kəlməydi.

– Amin! – hamı xorla təkrar elədi.

– Haydı, uşaqlar, getdik! – Cabbar Davudoviç birinci qalxdı (Daha doğrusu, ikinci. Gözəlçə onsuz da bütün günü ayaq üstəydi) – Rüstəm, sən getmirsən?

– Yox, siz gedin, mən bir-iki yerə zəng eləməliyəm.

Cabbar Davudoviç iş yoldaşlarının otaqdan çıxmalarını gözləyib, Rüstəmə yaxınlaşdı, mehribancasına soruşdu:

– Sözün-zadın yoxdu ki, mənə, Rüstəm? – Rüstəmin onu başa düşmədiyini görüb eyhamla əlavə elədi. – Deyirəm, bəlkə sözün-zadın var.

– Yox, hələlik yoxdu.

– Yaxşı. Onda hələlik! – Cabbar Davudoviç «hələlik»ə xüsusi vurğu vurdu. – Çıxanda qapını möhkəm bağlıyarsan.

– Narahat olmayın.

Cabbar Davudoviç gedəndən sonra, Rüstəm ehtiyatla telefonun dəstəyini qaldırdı, bir anlıq tərəddüddən sonra qət elədi və fikrini dəyişəcəkmiş kimi, tələsik nömrə yığdı.

– Allo! Eşidirəm. – Dəstəkdən həzin bir qız səsi eşidildi.

Rüstəm duruxdu.

– Allo! Allo! Niyə susursunuz? Danışın də!..

– Salam!.. – Nəhayət, Rüstəm udqunub dilləndi. – Mənəm.

– Rüstəm, sənsən?

– Hə.

– Mən də deyirəm kimdi bu?.. Salam!

– Salam, Maya!..

– Xeyir ola yenə? – Mayanın həzin səsinə deyəsən, güclə hiss olunacaq rişxənd nidaları qarışdı.

Rüstəm özünü itirdi. Ancaq iş-işdən keçmişdi: zəng eləmək bir ayıb, danışa bilməmək on ayıb!

– Bu gg… gün… – Rüstəm kəkələdi (Özündən asılı deyildi, bərk həyəcanlananda həmişə beləcə, kəkələyirdi). – Əəəlinin ad ggügünüdü.

– Bilirəm!..

– Bizimkilər hamısı gə… gələcək.

Rüstəm «bizimkilər» deyəndə, tələbə yoldaşlarını nəzərdə tuturdu. Özü də yaxşı bilirdi ki, Mayanın onlardan – başda Rüstəm olmaqla – heç birindən xoşu gəlmir. Elə o vaxtlar da, indiki kimi, Maya heç kimə yovuşmazdı. Son vaxtlar Fuadın bu adambəyənməz qızın saqqızını oğurlamaq cəhdindən Rüstəm xəbərsiz idi.

– Nə olsun?! – Mayanın səsi qəfildən soyuq şüşə kimi cingildədi.

– Ordan gedəcəyik çç… çimməyə.

– Mən gələ bilməyəcəyəm, işim var!

– Ihı. – Rüstəm bilmədi nə desin.

– Onda, çaoo!

Dəstəyi yerinə qoyandan sonra Rüstəm bir müddət key kimi donub qaldı. Sonra dərindən köks ötürüb, ciblərində siqaret axtardı. Gündə cəmi üç siqaret çəkirdi: səhər, günorta, bir də axşam. Mayanın «çaoo»sundan sonra ürəyi yaman siqaret istədi. Döş cibindən axşamın payını çıxarıb yandırdı.

Bikə arvad vedrəsini danqıldada-danqıldada içəri girdi. İş otağında siqaret çəkən, yaxud tum çırtlayan görəndə Bikə arvadın xəkəndaz və vedrə danqıltısıyla müşayiət olunan hay-həşiri ərşə çıxar, bəzənsə bir az da o yana keçib, Daşdəmir Dəmirova çatardı. Hamı kimi, Rüstəm də bunu bilirdi. Ancaq bu dəfə, nədənsə, xadimə arvadı görəndə, heç tərpənmədi də – necə oturmuşdusa eləcə də qaldı, elə bil əl-ayağı qurğuşundan idi. Bayaqkı «çaoo!» qulaqlarında cingildəyirdi.

Qonşu otaqdan makina çaqqıltısı eşidilirdi. Yekə bir milçək özünü pəncərənin şüşəsinə çırpıb, «dızhadız» salmışdı. Bayırdan şəhərin boğuq səsi, arabir də, tramvayın ətürpədən ciyiltisi eşidilirdi.

Bikə arvad, adətinə xilaf, bu dəfə özündən çıxıb-eləmədi, qışqırıb hay-küy salmadı. Əksinə, dinməzcə gəlib Rüstəmlə qabaq-qənşər oturdu.

– Fikrə getmisən, qadan ürəyimə?

Rüstəm qeyri-ixtiyari başını tərpətdi.

– Mənim Sonqulum da belədi. Oğlumu deyirəm.

Və onlar bir xeyli beləcə bir-birinə baxdılar. Sonra Bikə arvad nə düşündüsə, ayağa durub vedrəsini götürdü, aparıb qapının ağzına qoydu.

– Hə, qalx, oğlum. Sən fikri gəzdirincə, qoy fikir səni gəzdirsin!.. – Elə bil həmişəki Bikə arvad deyildi.

– Dur, meşq eliyək, ağrın ürəyimə!..

Elə bil, belə də lazım idi, Rüstəm üzüyola uşaq kimi ayağa durdu, tuşlayıb siqareti vedrəyə sarı atdı. Siqaret hədəfdən xeyli aralı düşdü.

– Tələsmə, oğlum. – Bikə arvad siqaret kötüyünü döşəmədən götürüb, Rüstəmə verdi. – Bir də sınayaq. Həyəcanlanma. Bu zəmanədə heç nə asan başa gəlmir. Gərək özünə inanasan, möhkəm, çalışqan olasan. Hə, at görək. Qorxma, təntimə, qadan ürəyimə.

Rüstəm bu dəfə nişan alıb gözlərini yumdu, fikrini tamam cəmləyəndən sonra, elə gözübağlı tulladı. Siqaret kötüyü uçub düz vedrəyə düşdü.

– Əhsən! Səd əhsən!..

***

Rüstəm azacıq gecikmişdi. Gətirdiyi hədiyyəni dəhlizdəki dolabçanın üstünə qoyub içəri keçdi.

Məclis artıq arəstəydi. Əlinin atası Miri kişi mizin baş tərəfində oturub razı halda gülümsəyirdi. Limon qoxusu siqaret iyinə qarışmışdı. Açıq çəhrayı kağız çəkilmiş divar boyunca əntiq saatlar asılmışdı. Ayaq üstə sağlıq deyən donbagöz, həvədiş masabəyi Rüstəmə yer göstərdi, sonra yarımçıq qalmış çıxışını davam elədi:

– Dediyim kimi, biz səbəbkarın sağlığına, onun valideynlərinin – hamımızın ağsaqqalı Miri müəllimin şərəfinə xoş sözlər dedik. Buna baxmayaraq, ən başlıca sağlıqlardan biri qalıb və mən onu deməyi vacib hesab eləyirəm.

Qonaqların əksəriyyəti gizli-gizli udqunub özlərini elə göstərirdi ki, guya danışana qulaq asırlar, əslində, onların diqqəti tamadadan daha çox mizin üstündə buğlanan, soyumaq təhlükəsi altında olan qovurmada və isinmək təhlükəsi altında olan soyuq qəlyanaltılarda idi. Fuad ani fasilədən məharətlə istifadə eləyib, bayaqdan ətə batırdığı çəngəli ağzına apardı.

Masabəyi:

– Səbəbkarın yaxın dostlarının şərəfinə bir neçə isti söz deməyi özümə borc bilirəm. Məsəl var, deyir, dostunu göstər, sənin kim olduğunu deyim!.. Burda oturan cavanlar bizim sabahımızdır. Əli öz taleyini müəllimliklə bağlayıb…

– Gözünü döymə, imkan düşdükcə ye. – Fuad Rüstəmi dümsükləyib dedi. – Yoxsa ac qalacaqsan.

– …Rafiq. O boyda mədəniyyət sarayının müdiridi. Burda bir balaca haşiyə çıxıb deyim ki, bu cavanlar institutu bir yerdə qurtarsalar da, bir şöbəni bitirsələr də, hərəsi ayrı-ayrı sahələrdə çalışır, bu da təbiidir. Cavanların gücünə, dərrakəsinə hər bir sahədə ehtiyac var. Rafiqin mədəniyyət sarayında müdir işləməyi, məncə, mədəni hadisə kimi qiymətləndirilməlidi.

Masabəyinin Rafiq dediyi oğlan özünü boğub elə ciddi oturmuşdu ki, sanki bu sözlər heç onun ünvanına deyilmirdi.

– Ya da götürək bu yoldaşı, – Səlimi! Qızıl kimi əlləri, qızıl kimi xasiyyəti var!..

Bu vaxt gonbul Səlim nəysə yadına salıb gülürdü, onun haqqında söz deyiləcəyini gözləmirdi. Öz adını eşidəndə, gülüşü birdən üzündə donub qaldı, qızardı.

Masabəyi təmkinini pozmadan davam elədi:

– Gördünüz, necə utandı?.. İndi hardadı belə cavan oğlan? Evli-eşikli, qanacaqlı, ədəbli, üzügülər. Babası da, atası da zərgər olub. Özü də o yolu seçib – zərgərdi. Diplomu da, – vəzndə yüngül, qiymətdə ağır, yatıb evdə, noolar, artıqlıq eləmir ki?..

Fuad bu dəfə Rüstəmin ayağını basdaladı. Boşqabındakı sümükləri göstərib yavaşdan:

– Görürsən? – dedi. – Hərif olma, xımır-xımır ye özünçün.

– …Yazılarını sevə-sevə oxuduğumuz Fuadı təqdim eləmək məncə artıqdı.

Fuad ağzındakı tikəni udmağa macal tapmadı.

– Cavan, istedadlı, perspektivli. Yaşamağın çəmini bilən, böyük-kiçik başa düşən, hörmət-izzət qanan bir oğlandır. Ya elə götürək Fuadın yanında oturan, bağışla sən Allah, adın yadımnan çıxıb.

Rüstəmin əvəzinə, Əli cavab verdi.

Masabəyi gülümsəyib həvə dişlərini göstərdi:

– Bəli, Rüstəm! Mərifətli, ağır otur-batman gəl.

Miri kişi masabəyiyə «uzundərə» danışdığını hiss elətdirmək üçün mənalı-mənalı öskürdü.

– Rüstəm deyilənə görə nə vaxtsa qəşəng yazılar yazıb, bəzi səbəblər üzündən indi yazmır. Noolar? «Hər zamanın bir hökmü var», – deyiblər. İndi korrektor işləyir, sabah kim bilir, bəlkə direktor işləyəcək?.. Sözümün məğzi.

Ancaq masabəyi çıxışını yekunlaşdıra bilmədi. Çünki Səlim qəfildən özünü saxlaya bilməyib uğunub getdi. Məclis əhli də elə bil bunu gözləyirmiş, rahat nəfəs alıb hərə tələsik boşqabına cürbəcür qəlyanaltıdan çəkdi.

Səlim arabir təkcə:

– Korrektor – direktor, – deyə bilib yenidən qəşş edirdi.

Onun gülüşü hamıya sirayət elədi. Hətta bayaqdan üzünə ciddi ifadə verib danışan həvədiş masabəyi də heç kimdən dala qalmaq istəmədi. Fuadın maqqaş kimi iti çimdiyi olmasaydı, kim bilir, bəlkə də Səlimi uzun müddət toxtatmaq mümkün olmayacaqdı. Gülüş kəsilən kimi çəngəl-bıçaq, qab-qaşıq və müxtəlif marçıltı-murçultu öz «musiqisinə» başladı.

Dadlı-ləziz yeməklər yeyiləndən, istiqanlı-səmimi ürək sözləri deyiləndən sonra Əli Fuada göz elədi – yəni «aradan çıxmaq məqamıdı». Fuad Rüstəmi, Rüstəm Səlimi, Səlim də, öz növbəsində, Rafiqi dümsüklədi. Onlar ayağa duranda saat on idi. Qədimi saatlardan birinin naxışlı gözlüyü açıldı, eynilə canlı xoruza oxşayan oyuncaq quş başını çıxarıb xırıltılı səslə «quq-qulu-quu!..» elədi. Elə bil bu, digər saatlara işarə idi: hamısı diksinib birdən «ayıldı». Səs-səsə verib cikkiltidən, quqqultudan, qaqqıltıdan ibarət qarmaqarışıq səs-küy saldılar.

***

Az sonra Rafiqin badımcan rəngli köhnə «Moskviç»i çimərliyə sarı şütüyürdü. Fuad başını maşının pəncərəsindən çıxarıb var səsilə oxuyurdu. Rüstəm, Əli və gonbul Səlim arxa oturacaqda yayxanmışdılar.

Əli tək səbir gətirdi və birdən Səlimi yenə də gülmək tutdu.

– Nə var, nəyə gülürsən? – Fuad başını içəri salıb soruşdu. – Pis oxuyuram?

Görünür, Səlimin özündən asılı deyildi, gülməyini saxlaya bilmir, qəşş eləyib… ağlayırdı. Rüstəm əvvəl təəccüb elədi, sonra əyilib Əliyə:

– Mən eşitmişəm ki, – dedi, – adam gülməkdən ölə də bilər.

– Deyəsən, mən də belə bir şey eşitmişəm, ayə, – Əli təsdiqlədi.

Fuad oturduğu yerdən dikəlib qəfildən Səlimin yanağına tutarlı bir şillə ilişdirdi. Səlimə də, demə, elə bu lazımmış, o dəqiqə sakit olub süstləşdi. İncik-incik:

– Bir az yavaş da vurmaq olardı, – dedi.

Rafiq maşını ləpədöyəndə saxladı.

– Çatdıq! – dedi. – Haydı, çimməyə! Sən nəyə gülürdün? – Səlimdən soruşdu.

– Əli asqırdı, yadıma pişik düşdü. – Səlim qəmli-qəmli dilləndi. Elə bil indicə uğunub gedən o deyildi.

– Nə pişik?

– Nənəmin pişiyi. Elə gülməli asqırırdı ki. Hər dəfə də dal ayaqları sürüşürdü, tarapp yıxılıb donbalaq aşırdı.

– Evinnəcən, uşaq yiyəsi!.. Mən də deyirəm, bu gic gülmək nəyə görədi? Sənnən zərgər çıxmaz, bala, get özüvə sənət tap!..

Maşının güclü işığı dənizə düşmüşdü. Elə bil, sirli-sehrli bu sonsuz, qatı qaranlığın sinəsinə iki yoğun şam ağacı sərmişdilər.

Səlimdən başqa hamı soyunub bir-birini qova-qova dənizə atıldı. Səs-küy aləmi başına götürdü. Qaraltıların sıçratdığı su damcıları işığın altına düşəndə, bir an qiymətli daş-qaş kimi göydə bərq vurub yox olurdu.

Sonra onlar sahildə qışqıra-qışqıra, gülə-gülə «qaçdı-tutdu» oynamağa başladılar.

Ay çıxdı və dəniz bir göz qırpımında qatılaşıb süd gölünə çevrildi.

Səlim bir əlini yuxarı qaldırıb hərəkətsiz dayanmışdı. Dodaqaltı nəsə mızıldanırdı.

– Kimiynən danışırsan, hırr müəllim? – Rafiq yaxınlaşıb soruşdu. – Ulduzları sayırsan?

– Aynan danışıram! – Səlim ciddi cavab verdi. – Nənəm deyir ki, bir gözünə pul tutub aya baxanda, adamın arzuları yerinə yetir.

– Necə yəni «arzuları yerinə yetir?».

– Bir gözünü yumursan, o biri gözünə pul tutursan. Elə eləmək lazımdı ki, pul ayı tam örtsün. Sonra ürəyindəki ən müqəddəs arzunu deyirsən.

– Ver bura görüm.

Dostlar onların başına yığıldılar. Səlim beşqəpikliyi Rafiqə verdi. Rafiq onun dediyi kimi, gözünün birini bağlayıb pulu o biri gözünə tutdu və var səsilə qışqırdı:

– Mən istiyirəm ki, «Moskviç»ə müştəri tapılsın, satıb canımı qurtarım. Sonra istiyirəm, istiyirəm…

– Hə, day nə istiyirsən?

– Tənhalıq istiyirəm!.. – Rafiq birdən qarnını tutub çömbəldi. – Vay dədəm, deyə bilməzsiz ki, mən harda tərki-dünya ola bilərəm?

– Harda istiyirsən! – Fuad dedi. – Bizdən başqa burda kim var ki?..

– Olmaz! Gedim xəlvət yer axtarım.

Rafiq beşqəpikliyi Səlimə qaytarıb qaranlıqda yox oldu.

– Hə, sən nə arzu eləyirsən? – Fuad Səlimdən soruşdu.

– Mən arzumu demişəm.

– Bir də de, biz də eşidək.

– Arzu elədim ki, mənim Lətifəm qısqanclığın daşını birdəfəlik tullasın. Arzu elədim ki, ölənəcən dostluğumuz belə möhkəm olsun. Bir də, arzu elədim ki, nənəmin canı həmişə sağ olsun.

– Pişiyinin də həmçinin, – Fuad pulu Səlimdən alıb Əliyə verdi. – Bəs sən nə istiyirsən aydan?

– Mən istiyirəm ki, ayə, bunnan sonra başımın tükü day tökülməsin. Yoxsa bir ildən sonra sənin kimi tamam daz olacam. Vəssalam, şüttamam! İtəm, əyər bundan artıq bir şey istiyirəmsə!..

Səlim beşqəpikliyi Əlidən alıb Fuada uzatdı.

– Ala, sən də de öz arzunu.

Fuad pulu alıb, tamamilə etinasız:

– Mən öz arzularıma ayın-zadın köməyi olmadan nail olacam!.. – dedi. – Bax, bu əllərimlə, bu başımla! Lazım gəlsə, dırnaqlarımla cırmaq-cırmaq nail olacam.

– Fuad, – Rüstəm bir anlıq tərəddüddən sonra dedi, – özünü belə, qaça-qov, oda-közə vurursan… bunlar hamısı, demək, nəsə bir istək naminədi.

– Əgər soruşsaydın ki, «Fuad, sən nə istəmirsən, onu de», bəlkə onda cavab verə bilərdim.

Səlim əl çəkmədi:

– Yox, sən nəsə, nəsə qeyri-mümkün, müqəddəs bir şey arzu elə.

– Yaxşı! – Fuad pulu aya tərəf tutdu. – «Vətən» kinoteatrının yanında 8 otaqlı mənzil istiyirəm.

– Bu qədər otaq nəyivə lazımdı? – Əli soruşdu.

– Sayın! Qonaq otağı, yataq otağı, yemək otağı – bu üç! Kabinet, bilyard otağı, uşaq otağı, kino zalı.

– Bəs səkkizincisi?

– Səkkizinci otaq ən kövrək uşaqlıq arzularım üçün olacaq. Orda oyuncaq dəmir yolu quracam, cürbəcür maşınlarla, oyuncaqlarla, uçuncaqlarla dolduracam. – Fuad maraqla ona qulaq asan dostlarına baxıb bic-bic əlavə elədi. – Bir küncdə də məktəb partaları qoyub, sinif guşəsi yaradacağam, sizi oturdub yaşamağın çəmini öyrədəcəyəm.

– Uşaq otağı saymısan, cığallıq eləmə! – Səlim etiraz elədi.

– O uşaq otağı uşaqlar üçündü, bu uşaq otağı özümçün!

– Səkkiz dənə otağı yığıb-yığışdırmaqmı olar, ayə? – Əli güldü.

– Bəlkə elə buna görə özümü oda-közə vururam! Bəlkə elə buna görə həftələrlə əlləşib-vuruşuram, adam kimi yemirəm, yatmıram?! Bəlkə elə mənim müqəddəs arzum budu, hə?! Olmaz bəyəm?!

Əli Fuadın zarafat eləmədiyini görüb dilləndi:

– Yaxşı görək də!.. Söz qəhətdi başıvıza?.. Bir gecəyə tamaşa eləyin, dənizin nəfəsini dinləyin, ətrini qoxlayın. Aya baxıb zövq alın, ayə!..

Söylə görüm, ay gözəl,

Sən gözəlsən, ay gözəl?

Fuad qəribə tərzdə Rüstəmi süzüb beşqəpikliyi ona uzatdı. Rüstəm pulu alıb gözünə tutdu, bir müddət dillənmədi.

– Hə?.. – Səlim dözmədi… – De də.

Rüstəm sakitcə:

– İstiyirəm müharibə olmasın!..

– Bunu hamı istəyir, – Fuad istehza elədi. – Sən öz müqəddəs arzunu söylə…

Hamı sakitcə Rüstəmə baxırdı. Rüstəm nə isə ciddi düşünürdü. Səlim yenə hövsələ eləmədi:

– Hə, noldu? Ürəyimizi çəkmə, de görək də bə!

Rüstəm dinmədi. Səhər güzgüdə gördüyü əksi düşdü yadına; gözünü geniş açıb, necəsə, yaman qəribə baxırdı ona.

– Pul, şan-şöhrət?

Rüstəm cavab vermədi.

– Bəlkə pyesini dram teatrına satmağı arzulayırsan? – Bunu Fuad dedi.

– Ya bəlkə mədəniyyət naziri olmaq keçir ürəyinnən? – Bunu da Əli dedi.

Rüstəm bu dəfə də dillənmədi.

– Maya! – Fuad bu adı qəfildən, açıq-aydın kinayə ilə dedi.

Rüstəm diksindi, pul əlindən yerə düşdü.

Yersiz-vədəsiz, ən başlıcası isə, üstü açıq kinayə ilə deyilmiş bu söz araya pərtlik saldı. Yaxşı ki bu vaxt Rafiq həyəcanla onları səslədi:

– Uşaqlar! Tez olun, bura gəlin! Tez olun!

Səlim tələsik maşından əl fənərini götürdü və dostlar səs gələn tərəfə cumdular.

Rafiq sahilin dalğa yalayan yerində, adam boyundan azacıq hündür bir qayanın dibində çömbəltmə oturmuşdu.

– Kimsə orda uzanıb. – O, dostlarını görüb dirçəldi, baş barmağı ilə qayanın üst tərəfinə işarə elədi.

– Suitidi bəlkə? – Əli pıçıldadı.

– Mən eşitmişəm ki, suiti adamı dişləyəndə, gərək qırx dənə iynə vurdurasan. – Bu, deyəsən Səlimin səsiydi.

– Hə, gərək ki, mən də eşitmişəm. – Əli təsdiqlədi. – Yoxsa adam qudurar.

Səlim fənərin işığını düz qayanın üstünə tuşladı.

– Heç kim yoxdu, – dedi, – paltardı!..

Onlar bir həmləyə qayaya dırmaşdılar. Qayanın üstündə doğrudan da, səliqə ilə qatlanmış bir dəst paltar vardı. Paltarların üstündə bükülü kağız, kağızın da üstünə yumruq boyda bir daş qoyulmuşdu. Səlim kağızı götürüb açdı, fənərin işığına tutdu.

– Məktubdu, – dedi.

– Qəribədi…

– Oxu görək, nə yazılıb.

«Həyat yoldaşıma, uşaqlarıma, dostlarıma, qohumlarıma, istintaq orqanlarına;

Bilgəh qəsəbəsi, 26 Bakı komissarı küçəsi, 14 saylı evin sakini, keçmiş vətəndaş Quliyev Əli Mirəli oğlu tərəfindən

VİDA MƏKTUBU

Mən dünən səhər birdən-birə anladım ki, indiyə qədər tamamilə mənasız və boş bir ömür sürmüşəm. Gecə qəribə yuxu görmüşdüm. Gördüm ki, mənim bütün ömrüm başdan-ayağa səhvlərdən ibarət olub. Bu səhvlər (qələtlər) təkcə mənə aid olsaydı, təkcə mənə ziyan gətirsəydi, dərd yarı idi – onda belə ciddi bir addım atmağa cürət eləməzdim. Ancaq görürəm ki, mənim bu qələtlərim (səhvlərim) hamıya mane olur: qohum-əqrəbaya da, arvad-uşağa da, dost-tanışa da, demək, bütün cəmiyyətə!

Səhər yuxudan durandan sonra bir neçə saat fikirləşdim, axırı qəti qərara gəlib bu VİDA MƏKTUBUnu yazdım:           

– Başa düşürəm ki, nə keçmişdə, nə də indi elədiyim səhvləri artıq heç vaxt düzəldə bilməyəcəyəm (Buna nə üzüm gəlir, nə də gücüm, iradəm, imkanım yetir).

– Bir səhv öz ardınca, zəncir kimi başqa səhvləri bəri çəkib gətirir (Deməyəsən, dünyada hər şey bir-birilə möhkəm əlaqədəymiş).

– Gələcəkdə bir də səhv eləməyəcəyimə heç cür zəmanət verə bilmirəm.

– Ən başlıcası isə, mən öz səhvlərimi sonradan dərk eləyirəm: demək, mən AXMAĞAM! Axmağın yekəsiyəm! (Nə olar, qoy həyatda bir AXMAQ az olsun!)

Bu dözülməz nöqsanımı bircə şeylə aradan qaldırmağa iqtidarım çatır:

İ N T İ H A R L A !

Xahiş eləyirəm, yuxarıda yazdıqlarımı nəzərə alıb, mənim ölümümdə heç kimi günahlandırmayasınız. Yazdıqlarımı imzamla təsdiq edirəm. İmza…».

Səlim məktubun sonunda yazılmış ad-familiyanı və tarixi dodaqaltı oxuyub susdu. Kağızı qatlayıb ehmalca götürdüyü yerə qoydu, fənəri söndürdü.

Fənər sönən kimi, hamı eymənən kimi oldu. Tamam karıxmış, qorxmuş halda gözlərini açıb bir-birinin üzünü görməyə çalışdılar.      

– Aradan çıxmaq lazımdı! – ilk özünə gələn Fuad oldu. Peysə­rindən qabağa daradığı saçı, qorxudanmı, ya küləkdənmi, dik qalxıb keçəlini açmışdı – Cəncələ düşərik.

– Bəlkə axtarmaq lazımdı, hə? – Rüstəm boğuq səslə soruşdu.

– Nəyi axtarmaq lazımdı? – Fuad çımxırdı.

– Meyiti. – Bunu uşaqlardan kimsə zəif pıçıltı ilə dedi.

Səlim birdən:

– Görən meyit «kimdi», ya «nədi?» – soruşdu.

– Tüklərim biz-biz oldu. – Əli qorxa-qorxa ufuldadı.

Fuad özündən çıxdı:

– Ağlınıza at təpib, nədi? Başa düşmürsüz ki, işə düşərik?! Bizdən başqa burda heç kim yoxdu. Sonra ora-bura dartacaqlar!..

– Yenə də olsun. – Rüstəm mızıldandı. – Nəsə, nəysə hərəkət eləmək lazımdı. Bəlkə hələ «o söz» olmayıb?..

Bu fikir hamının qırışığını açdı.

Fuad:

– Səfehləməyin! – dedi. – Gəlin oturun maşına, sürək çimərliyin o biri başına. Guya bizim heç nədən xəbərimiz yoxdu. Bir daş altdan, bir daş üstdən!..

– Necə gedək? Əlimizin, ayağımızın izləri qalacaq.

Rafiq Əlinin sözünü kəsdi:

– Heç olmasa milisə xəbər vermək lazımdı.

– Heç hara xəbər vermək lazım deyil!..

Hıçqırığa oxşayan bu yanıqlı səs dənizin içindən gəldi və sahildəki qayalara dəyib əks-səda yaratdı.

Dostlar bu qəfil səsdən diksinib qeyri-iradi bir-birinə qısıldılar, bir müddət beləcə donub qımıldanmadılar da. Səlimin əlləri dişləri kimi sözünə baxmırdı. Nəhayət, o, çətinliklə fənəri yandıra bildi.

Fənərin titrək işığı dənizə – səs gələn tərəfə düşdü. Birdən işığın düşdüyü yerdə yad bir adam peyda oldu. Bu, orta yaşlı, arıq, uzun bir kişiydi. Oğurluq üstə yaxalanmış uşaq kimi, başını aşağı salıb dayanmışdı. Dizinə çatan alt tumanına, qırxıq başına, sümüyü çıxmış arıq çiyinlərinə və əyri ayaqlarına dəniz yosunu yapışmışdı. Sinəsinə isə olduqca realist üslubda, Leonardo da Vinçinin sevimli əsəri Mona Liza – Cakondanın surəti döyülmüşdü. Fənərin işığı və onun tövşüyə-tövşüyə nəfəs alması Mona Lizanın dodaqlarında, məhz dahi rəssamın nail olmaq istədiyi canlı ecazkar təbəssümü yaradırdı.

O, yerindən tərpənmədən qəhərli-qəhərli:

– Heç hara getmək lazım deyil… – dedi. – Alınmadı… Bacara bilmədim!.. – Üzünün ifadəsi də səsi kimi titrək və qüssəli idi.

– Nə alınmadı?.. – Səlimin dili açılan kimi soruşdu.

– Boğulmaq. İntihar!.. – Kişi doluxsundu.

– Alınmadı, demək, heç alınmamalıydı da! – Fuad gülə-gülə ona yaxınlaşdı. Yeni həyata başlayarsan!..

Kişi başını qaldırıb qəmli-qəmli Fuada, sonra isə hələ də qayanın üstündə dayanıb heyrət və maraqla gözləyən uşaqlara tərəf baxdı və birdən özünü saxlaya bilməyib acı bir qəhqəhə çəkdi. Və bu gülüş bütün gərginliyi, qorxunu, üzüntünü silib bir andaca yox elədi. Əli, Səlim, Rafiq, Rüstəm, Fuad – hamısı onu dövrəyə alıb təbrik elədi. Bayaqdan topuğa qədər suyun içində hərəkətsiz dayanmış kişi dirçəldi. Sudan çıxıb hamı ilə əl tutdu, tanış oldu.

– Əli!

Səlim o dəqiqə çaşbaş salmamaq üçün, əliləri ayırdı: uzun Əli, balaca Əli.

Təzədən həyata qayıtmış Uzun Əli bədənini yosunlardan təmizləyib, paltarlarını götürdü. Bu vaxt «Vida məktubu» yerə düşdü. Fuad cəld əyilib kağızı qamarladı.

– İcazənizlə bunu mən sizdən yadigar saxlayım, olar?

– Niyə olmur, qurbandı!..

Rüstəm kəskin hərəkətlə məktubu Fuadın əlindən aldı, tikə-tikə eləyib tulladı. Fuad hirsini boğub dinmədi. Uzun Əli isə bir anlıq duruxdu, sonra yavaşdan, səmimi bir qayğı ilə Rüstəmin qolunu sıxdı:

–Elədi, qardaş, – dedi, – belə şeyi nə vermək düzgündü, nə də almaq.

***

Sonra onlar ocaq qaladılar. Böyük bir daşın üstündə süfrə salıb, dövrələmə oturdular. Uzun Əli fikirli-fikirli dilləndi:

– Demək, bu gün mənim adaşımın, gənc dostum balaca Əlinin anadan olan günüdü!.. Anadan olan gün! Bu gün həm də Uzun Əlinin ölən günü ola bilərdi. Ölmədi. Həyat, qardaşlar, doğrudan da, ölümnən güclüdü! Çox güclüdü!..

– Hayıf, xorla bir mahnı bilmirik. – Rafiq təəssüflə başını buladı. – Oxuyardıq özümüzçün!..

Səlim etiraz elədi:

– Niyə bilmirik? Gəlin, «A yordu»nu oxuyaq.

– Oxuyaq! Oxuyaq! – Sevincək qışqırışdılar.

Və bir yerdə, şövqlə oxunan mahnının sadə-müdrik sözləri dənizin səsinə qovuşub gecənin sirli qaranlığına meydan oxudu.

Səhər saat beşə işləmişdi. Dostların hamısı bir-birinə qısılıb maşında yatmışdı. Ocaqdan zəif tüstü qalxırdı.

Rüstəm birinci oyandı, zor-bəla ilə, onu əzib yumağa döndərmiş Səlimin ağır gövdəsini özündən kənara itələyib, maşından çıxdı.

– Uşaqlar! Durun, indi səhər açılacaq. Özünüz demirdiniz ki, günəşin çıxmağına tamaşa eliyəcəyik?.. Uzun Əlidən savayı heç kim bu çağırışa cavab vermədi. O da birtəhər özünü maşından bayıra saldı. Onlar gəzə-gəzə gəlib hündür bir qayanın üstünə çıxdılar.

Dan yeri indicə söküləcəkdi. Dənizin rəngi qaçmışdı. Ətrafda hər şeyə – göyə də, yerə də qaibanə bir bozluq hakim kəsilmişdi. Üfüqü elə bil rəngsiz quru fırçayla çəkmişdilər. Və güclə sezilən bu yoğun «xətt» bir-birindən heç nə ilə seçilməyən dənizlə göyün arasında dümdüz sərhəd yaratmışdı. Heç harda hərəkət, tərpəniş yox idi. Heç hardan heç bir səs-səmir gəlmirdi, elə bil belə də olmalıydı. Bütün bu rəngsizlikdən, bu səssizlikdən, bu hərəkətsizlikdən ibtidai bir vahimə yağırdı…

Rüstəmlə Əli, özləri də bilmədən, bu qorxunun əsarətində, nəyisə ürküdəcəklərmiş kimi, oturub tamaşa eləyirdilər.

– Bacarmadım. – Əli gözünü bir nöqtəyə dikib yavaşdan dilləndi. – Düz beş dəfə başımı suya saldım. Dedim, ürəyim partlayanacan özümü məcbur eləyim ki, nəfəs almayım – olmadı!.. Dözə bilmədim. İndi gülməli gəlir, ancaq hər dəfə daha artıq qalırdım suyun altında.

– Qorxurdun?.. – Rüstəmin öz səsi özünə yad gəldi.

– Qorxurdun da sözdü?!

– Yəqin mən də bacarmazdım.

– Niyə ki?.. Bəlkə sən bacararsan.

– Yox, özümü tanıyıram mən. – Rüstəm təəssüflə köks ötürdü. – İradə adlı şey yoxdu məndə. Ancaq əvvəllər varıydı. Əməlli-başlı özümə inanırdım, çox şeyə ümid eliyirdim. Deyillər, hətta istedadlı olmuşam guya.

– Bəs necə oldu ki?..

– Bilmirəm. Bir gün oturub öz-özümə fikirləşdim, çox fikirləşdim, birdən anladım ki, havayı yerə ümid eliyirəm.

– Vallah, deyən elə sən də mənim kimisən.

– Gördüm, nə Folkner kimi, nə də Mirzə Cəlil kimi ömürbillah, yaza bilməyəcəyəm. Hamı yazan kimi də yazmaq istəmirəm. Bax, belə, nəysə sındı içimdə, heç özüm də bilmədim necə oldu bu. Bir də gördüm əfəlin, təpərsizin biri olmuşam.

– Özünü çox da qınama.

– Necə qınamayım axı?! Bax, sən heç olmasa nəsə bir cəhd eləmisən. Ancaq məni öldürsələr də, belə bir addım atmağa ürəy eləyə bilmərəm.

– Gəlsənə özünü bir sınayasan? – Əli bu sözləri lap uşaq səmi­miyyətilə dedi. – Cəhd elə: tutar – qatıq, tutmaz – ayran, hə? Bəlkə alındı?

– Nə alındı?

– Cəhd eləməyin.

– Bacarmaram.

– Sən bir yoxla!

– Mən, mən axı heç üzmək bilmirəm.

Əli güldü:

– Mən də sənin kimi, elə bilirdim üzmək-zad bacarmıram.

– Suiti, deyirəm, birdən suiti dişlədi.

Əli məzəmmətlə onu süzüb, bir söz demədi.

Rüstəm birdən dik qalxdı:

– Əlbəttə! – dedi. – Təmiz söhbətdi. Qoy dünyada əfəllərin biri az olsun, noolar?! Gedirəm!

– Get, qardaş, get!

Rüstəm qayadan düşüb tələsik soyundu, qətiyyətlə dənizə tərəf yönəldi. Suya elə təzəcə girmişdi ki, dayandı, çönüb:

– Bəs məktub?.. – deyə soruşdu. – Vida məktubu.

– Məktubu neynirsən? Mən şahid olacam. Canlı məktub. Get!

– Əlvida!..

– Əlvida, qardaş!

Rüstəm suyun soyuqluğuna məhəl qoymayıb aramla irəlilədi. Əli qayanın başında dayanıb böyük bir gərginliklə baxırdı. Su artıq Rüstəmin çənəsindən idi, bir neçə addımdan sonra boy verməyəcəkdi. Budur, bir addım da atdı və sinədolusu nəfəs alıb suda görünməz oldu. Heç bir dəqiqə də keçməmişdi ki, hövlnak çıxdı, tövşüyə-tövşüyə Əliyə tərəf boylandı.

Əli işarə elədi ki, «bir də təkrar elə».

Rüstəm yenə də suya baş vurdu. Bu dəfə suyun altında bir qədər çox qaldı. Sudan çıxanda, Əli ona nə isə qəribə işarələr eləyirdi.

– Nə deyirsən?.. – Rüstəm qışqırdı. – Başa düşmürəm.

Əli də cavabında qışqırıb:

– Ora bax! Deyirəm, ora bax! – işarə ilə göyümü, dənizimi göstərdi.

Rüstəm çönüb ucu-bucağı görünməyən dənizə baxdı və… durduğu yerindəcə quruyub qaldı.

…Göylə suyun birləşdiyi bayaqkı qalın «xətt» təsvirə gəlməyən rəngə boyanırdı; gümüşü ağ rəng, göz qabağında, yaşıl-göyümtül rəngə, sonra isə al-qırmızı rəngə çaldı. Təbiət elə bil öz boya spektrini, bütün rəng ehtiyatını nümayiş etdirmək hikkəsindəydi.

Birdən-birə üfüqü elə bil üfürüb alışdırdılar. Deyirdin, bu «alov» indicə göyə-yerə od vuracaq, yandırıb külə döndərəcək. Elə bu andaca göy qübbəsi çatladı… günəş qızıl balıq kimi sürüşüb dənizin ənginliyindən özünü göstərdi. Və bu təmasdan, bircə saniyənin içində, bütün dünyanın rəngi-ruhu özünə gəldi, bütün dünyanın hənirtisi, tərpənişi özünə qayıtdı.

Təbiətin hərgünkü möcüzəsi baş verirdi – Günəş doğurdu!..

Gördüyü mənzərə Rüstəmi ovsunlamışdı. О, qeyri-ixtiyari günəşə sarı yeridi və birdən ayağı boşluğa düşdü. Bu dəfə o, doğrudan-doğruya az qaldı boğulsun. Var gücü ilə çapalayıb, əl-qol ata-ata zorla boy verən yerə çıxa bildi.

Elə bu vaxt onun ayağı nəyəsə ilişdi.

Rüstəm çapalayanda Əli qayadan tullanıb ona tərəf qaçırdı, təhlü­kənin sovuşduğunu görəndə dayandı, rahat nəfəs aldı, bardaş qurub qumun üstündə oturdu.

– Nooldu yenə? – Rüstəm eşitsin deyə, bərkdən soruşdu.

– Nəysə daş əzdi ayağımı, deyəsən.

Rüstəm yenə də əyilib suyun dibini yoxladı, barmaqları bərk bir şeyə toxundu.

– Nədi, nə tapdın? – Əli maraqlandı.

Rüstəm sahilə çıxandan sonra tapıntısını Əliyə göstərdi. Uzunboğaz uşaq ayaqqabısına oxşayan qəribə bir əşyaydı.

***

Səhər saat səkkiz radələrində dənizqırağı sahil oyanıb həmişəki çimərlik həyatına qədəm qoymuşdu.

Dostlar maşını pullu dayanacaqda saxlamışdılar, özləri də çayxanada çay içirdilər.

Şəhərdən çimərliyə işləyən marşrut avtobusu dövrə vurub dayandı və dəniz yeni gələnləri qarpız ətri verən öz sərin mehilə qarşıladı.

Dünənki tanışımız, nimdaş geyimli nurani qoca tərəziçi əlində ağır zənbil avtobusdan düşüb çayxanaya tərəf yönəldi.

Çayxana, demək olar ki, çimərliyin lap mərkəzində idi. «Çayxana» deyəndə, balaca bir tikiliydi. Qış vaxtı işləmirdi, yayda da heç kim içəridə oturmurdu. Kölgə bu tikilinin hansı tərəfinə düşürdüsə, stol-stullar da o tərəfə «yeriyirdi». Beləcə, stol-stullarla birgə, çayxor müştərilər də çayxananın başına dolanırdılar.

Çayçı Qara kişi öz qatlama stulunda əyləşib ətrafına – futbol, voleybol oynayanlara, özünü səhər günəşində yandıranlara, dənizin hələ soyuq olan suyunda çimməyə ilk cəhd göstərənlərə tamaşa eləyirdi, arabir də boynundan asdığı durbinlə haranısa (ya kimisə) seyr eləyirdi.

Tərəziçi çayxanaya çatıb zənbilini yerə qoydu. Qara kişi onu görən kimi ayağa qalxıb hörmətlə görüşdü, öz stulunu qocaya verdi. Sonra keçib içəridən bir çaynik təzədəm çay, stəkan və ən hörmətli qonaqlar üçün saxladığı qırmızı Şəki qəndi gətirdi. Çay süzdü, olduqca nəzakətlə:

– Bu gün isti olacaq, – dedi.

– Hə, yaman isti olacaq.

Qoca həsir silindirini çıxarıb üzünü yellədi. Sonra zənbilindən xudmani bir tərəzi, barabanlı lotereya yeşiyi və gücölçən cihazları çıxarıb yerbəyer elədi.

Dostlar bir saata yaxın idi ki, çayxanada oturmuşdular. Rüstəm sübh tezdən tapdığı əşyanı balaca Əliyə uzatdı:

– Götür, ad gününə səhər hədiyyəsi verirəm.

– Nədi ki bu?

– Bilmirəm, – Rüstəm çiynini çəkdi.

– Ver baxım. – Səlim ayaqqabıya oxşayan əşyanı alıb diqqətlə baxdı. – Qəribə şeydi. Köhnə küp parçasına oxşayır. Ancaq sınığı yoxdu. Ala, bəlkə sən bilərsən.

– İçi bomboşdur… – Rafiq də baş çıxartmadı.

Fuad baxan kimi dedi:

– Çırağdı, qədimi çırağ!..

Rüstəm çırağı Səlimə uzatdı:

– Götür, gərəyin olar, – dedi, – zərgər adamsan.

– Nəyimə gərəkdi? İçində yenə bir şey olsaydı, dərd yarıydı.

– Verin bura görüm. Mən kolleksiya yığıram… yığacağam. Əntiqəfüruş şeylər kolleksiyası.

Rüstəm bir söz demədən çırağı Fuada verdi. Bayaqdan diqqətlə onlara qulaq asan uzun Əli Fuada imkan vermədi, çırağı ondan alıb Rüstəmə qaytardı. Onun bu hərəkəti hardasa gecə Rüstəmin məktubu Fuaddan almasını xatırlatdı.

– Özündə saxla! Bu, sənin bəxtinə çıxıb, – dedi. – Demək, sənin də olmalıdı! Heç kim də inciməsin, hərənin öz qisməti var!..

Fuadın əng əzələləri oynadı, ancaq özünü saxlayıb dinmədi.

Beləliklə, dənizdən tapılan qədimi çıraq Rüstəmin özünə qismət oldu.

– Keçən həftə də bu kişi burdaydı. – Rafiq başının hərəkətilə qocanı göstərdi.

– Tanıyıram. – Uzun Əli fikirli-fikirli dedi.

Özünü çəkdirmək istəyənlər, lotereya bileti alanlar, ən çoxu isə qocanın söhbətinə maraq göstərənlər onu dövrəyə almışdılar. Qoca arabir dikəlib başına toplaşmış adamların içindən dostlar oturan tərəfə boylanır, söhbətindən də qalmırdı.

– Bəli, qismətdən artıq yemək olmaz. Elm, deyirəm, çox olsa, dünyanın iştəklərinin mində birini izah eləyə bilər. O da üzdə olanı, göz görəni. Dərkolunmaz şeyi dərk eləmək mümkün iş deyil. Amma sən özünü külək kimi, dəniz kimi bu dərkolunmaz axının ixtiyarına versən, onda inan ki, əvvəl-axır ürəyinin dərinliyində gizlənmiş ən müqəddəs istəyinə gəlib çıxacaqsan. Hə, çıx, oğlum. Bu dəqiqə çəkim. Belə. Altmış səkkiz kilo, dörd yüz qram. Hə, sən də götür sıx görüm. Adam, deyirəm, öz gücünü bilməsə də olar. Əslikar öz gücünə inanmaqdı. Gərək öz gücünə inanasan, ayrı cür ola da bilməz. Belə adam heç vaxt əyilməz. Adam da özü öz içində əyilməsə, özü öz içində yıxılmasa, heç fələk də onu yıxa bilməz. Allah hamıya öz niyyətinə görə versin! Amin! Bəli, dünyanın at keçməz iştəkləri var deyirəm. Neçə dənə bilet dedin?..

Qoca soyumuş çayından bir qurtum içib, işinə və monoloquna davam elədi.

Çayçı Qara kişi fikirli-fikirli durbinini götürüb çimərliyin seyrinə daldı. Kiminsə çılpaq bədəni durbinin qarşısını kəsdi: iki sarışın qız (çimərlik paltarındaydılar) oturmağa yer axtarırdı. Qara kişi qızların nə isə soruşmaq istədiklərini görüb onları qabaqladı:

– Şto nada?

Qızlardan biri döyüküb soruşdu:

– U vas, kak eto, purrenqi çay budet?

– Netu! – Qara kişini od götürdü. Çay içməyə paltarsız gələnlərdən zəndeyi-zəhləsi gedirdi, xüsusən zənən xeylağı olanda. – İzdes hamam suyu dayut. Bite obratno!

Qızlar çaşıb qaldılar. Qara kişi çayxananın qonşuluğundakı kababxananı göstərib, acıqlı-acıqlı deyindi:

– Odey, gedin kababxanaya. Ora lap anadangəlmə qolıy da buraxıllar.

Çayçının birdən-birə nəyə əsəbiləşdiyini anlamasalar da, qızlar çarəsizlikdən dönüb kababxanaya tərəf getdilər.

– Şvayn köpəyuşağı!.. – Axırıncı sözlər, deyəsən, qızlardan daha çox kababxanada işləyənlərin ünvanına söyləndi.

***

Dostlar elə çayxananın yaxınlığındaca kölgəlik düzəldirdilər.

Maya qaça-qaça onların yanına gəldi. Yaxası açıq qırmızı çimərlik xalatındaydı.

– Salam, uşaqlar!

– Salam! Salam! – Xorla cavab verdilər.

– Oh, yoruldum sizi axtarmaqdan. – Maya Rüstəmin təklif elədiyi qatlama stulda oturub nəfəsini dərdi.

– Əlişka, səni təbrik eləyirəm! Hədiyyəm də üç dənə busə olacaq!

– Urra! – Rüstəm və uzun Əlidən başqa hamı bir ağızdan qışqırdı.

Maya Əlinin yanaqlarından və alnından öpdü.

– Urra!!! – Yenə də qışqırışdılar.

Qara kişi onlara sarı baxıb narazı halda başını buladı. Qoca tərəziçi isə çal bığlarını tumarlayıb gülümsündü.

– Maya! – Rüstəm heç özü də bilmədən bərkdən dedi. – Səninlə vacib danışmalıyam.

– Mənimlə?

– Hə!..

– Elə indi? – Maya çiyinlərini çəkdi, yəni «heç nə başa düşmürəm».

– Hə, elə indi.

Uzun Əli yerindən birinci sıçradı:

– Uşaqlar, haydı, getdik çimməyə!

– Xeyirdimi, belə təcili? – Maya Rüstəmlə tək qalandan sonra soruşdu.

Rüstəm dodağını dişləyib:

– Tutar – qatıq, tutmaz – ayran! – dedi və bilinmədi ki, bu sözləri Mayaya aid elədi, yaxud özünə.

Maya yarısual, yarıtəsdiq bildirən rəsmi tərzdə:

– Hə, eşidirəm səni, – dedi.

– Bilirsən, mən… qəşəng danışa bilmirəm…

– Danışa bilmirsən, yaz. Yazmağı ki bilirsən. – Maya bilirdi ki, belə danışanda, Rüstəm özünü itirir və aydın məsələdir ki, «həmsöhbətin özünü nə qədər çox itirsə, sən bir o qədər üstün olursan!..»

– Mən qərara gəlmişəm. Bu gün qəti qərara gəlmişəm. Mənə elə gəlir ki.

– Bu, ancaq sənə elə gəlir, Rüstəm.

– Nə?.. – Rüstəm çaşdı.

– Nə fikirləşirsən – o.

Rüstəm fikrini cəmləmək üçün bir neçə dəfə udqundu:

– Demək istiyirəm, mən evdə söz vermişəm. Gəl evlənək!

– İncimə, baş tutan iş deyil. – Maya elə dedi ki, elə bil ona, kinoya getməyi təklif eləmişdilər.

– Niyə?

– İstəmirəm.

– Niyə axı?

– Çünki istəmirəm. Ancaq sən Allah, soruşma niyə?

– Niyə?

– Nə «niyə?» Niyə istəmirəm, ya niyə soruşma?

– Niyə soruşma?

– Çünki cavab ürəyinnən olmayacaq.

– Başa düşdüm!..

Birdən elə bil Rüstəmin çiyinlərindən ağır bir yük götürdülər. О, dərindən nəfəs alıb, Mayanın gözlərinin içinə, düz bəbəklərinə baxdı. Bəlkə də birinci dəfəydi ki, heç nədən çəkinmədən, sıxılmadan, utanmadan belə dik baxırdı; birinci, kim bilir, bəlkə də axırıncı dəfəydi.

Maya Rüstəmin özünü birdən-birə belə sərbəst aparacağını gözləmirdi. Tələsik ayağa durub, karıxdığından sol əlini Rüstəmə uzatdı.

– Başa düşdün. Lap yaxşı. Onda hələlik! Daha doğrusu, əlvida!

– Çaoo! – Rüstəm onun əlini olduqca soyuqqanlı sıxıb üzünü çevirdi.

Maya dənizə tərəf qaçdı, elə qaça-qaça da xalatını soyunub özünü suya vurdu.

Maya uzaqlaşan kimi, bayaqkı gərginlik və bu gərginliyin yaratdığı qeyri-təbii ruh yüksəkliyi Rüstəmi birdən süstləşdirdi. О, bir neçə dəqiqə mənasız-mənasız Mayanın qum üzərində saldığı ləpirlərinə baxa-baxa qaldı. Sonra ağır-ağır qalxıb çimərliyin qurtaracağındakı qayalığa sarı üz tutdu.

***

Gecə Əlinin məktubunu, pal-paltarını tapdıqları qayanın üstündə bir nəfər çömbəltmə oturub tilovla balıq tuturdu. Ondan başqa ətrafda heç kim yox idi. Rüstəm kölgəli bir guşəyə çəkilib oturdu. Bir müddət beləcə oturub ayaqları ilə qumu eşələdi. Heç nə fikirləşmək istəmirdi (istəsəydi də, fikirləşə bilməzdi), heç nə narahat eləmirdi onu. Təkcə yuxusu gəlirdi. Uzandı. Ara-sıra qağayıların çığırtısı eşidilməsəydi, deyərdin ki, dənizin səsi nəhəng bir heyvanın yuxuda aldığı nəfəsidi.

Rüstəm böyrü üstə çönəndə, bayaq qoynuna atdığı çıraq bədənini əzdi. Durub oturdu. Çırağı çıxartdı, ora-bura çevirib, diqqətlə nəzərdən keçirdi. Gildən düzəldilmiş adicə çıraq idi. Belə çıraqlardan çox görmüşdü: muzeydə, televizorda, kinoda. Zaman onun rəngini qaraltmış, bir neçə yerindən çat salmışdı. Və bu çatlar alın qırışlarına oxşayırdı, tale yazısını xatırladırdı. Rüstəm çırağı balıqqulağı kimi qulağına tutdu, silkələdi: uğultu eşidilmirdi. Yadına Maya ilə söhbəti düşdü. Tutuldu. Birdən hirslə çırağı başı üstündən arxaya tolazlayıb uzandı və elə o saniyə də elə bil qulağının dibində qumbara partladı. Dik atıldı.

Çırağın dəyib sındığı qayanın ətrafını bir anda toz, tüstü basdı. Və bu bozumtul tüstü fırlana-fırlana, burula-burula gəlib düz Rüstəmin qarşısında «dayandı». Rüstəmin qışqırtısı, hardasa, boğazı ilə sinəsi arasında qırılıb qaldı. Bir də, belə vəziyyətdə – tozun, tüstünün, buxarın qatılaşıb, canlanıb, maddiləşib əcaib bir görkəm aldığını, yəni tədricən insan kimi insan, heyvan kimi heyvan olmayan bədheybət bir varlığa çevrildiyini görən adam qışqıramı bilərdi, cınqırını çıxardamı bilərdi?.. Geyimi dərviş geyimi kimiydi, cındırından lap cin ürkərdi. Qulağının biri pələ idi, biri sallaq. Gözləri çayçı nəlbəkisinə oxşayırdı. Ən maraqlısı burnu idi – elə bil kimsə burun yerinə onun üzünə bir ovuc palçıq atmışdı. Qolları ayağa, ayaqları isə ələ oxşayırdı, ağzı delfin ağzını xatırladırdı. Bir sözlə, üz-gözü, burnu, başı ayrı-ayrılıqda nəyəsə bənzəyirdi, nəyisə yada salırdı, ancaq bir yerdə, cəm halında, heç kimə və heç nəyə oxşamırdı.

Lap kinoydu – nağıl kinosu!

Çömbəltmə oturub balıq tutan kişi qayanın üstündən barmağı ilə Rüstəmgili hədələdi. «Belə tappaturupda balıq tutmaq olar?!» – deyinə-deyinə uzaqlaşdı.

Əcaib varlıq əvvəl gərnəşdi, sonra isə qollarını sinəsində çarpazlayıb göy gurultusunu andıran bir səslə danışdı:

– Azadlıqdan şirin nə ola bilər dünyada!.. Mənə azadlıq bəxş eləyən adamın quluyam, nökəriyəm, köləsiyəm. Mənim ağam, sənnən buyruq, mənnən qulluq. Könlün nə istəyir de, bir göz qırpımında hazır eləyim.

– Sağlığın… – Rüstəmin nə çənəsi, nə dili, nə də dodağı tərpəndi, elə bil bu sözü onun əvəzinə kimsə bir başqası dedi.

– Mən sənin sayəndə sağ və salamat varam, mənim ağam. Sənin də sağ və salamat olmağını ulu göylərdən arzu eləyirəm!

Rüstəm elə bil qəflət yuxusundan ayıldı və ilan ağzından qurtulurmuş kimi (eh, ilan nədi, lap əjdaha da bu bədheybətin yanında toya getməliydi), kəskin hərəkətlə geri sıçrayıb götürüldü. Ancaq heç dörd-beş addım atmamış, büdrəyib üzü üstə yerə sərildi. Başını qaldırmağa cürət eləməyib, günün günorta çağı taleyin göndərdiyi bu dəhşətli oyunun nəylə bitəcəyini gözlədi. Çarəsi nəydi? Nə üçünsə Nabat nənənin «izdaç-zad qalsa qənfet alarsan özüvə» sözləri düşdü yadına.

…Səs-səmir eşidilmirdi. Rüstəm ehtiyatla qanrılıb heç nəyə və heç kimə oxşamayan əcaib varlığın dayandığı tərəfə boylandı. Görünmürdü. Rüstəmin gözlərində ümid qığılcımlarının parıldaması ilə «göy gurultusunun» eşidilməsi bir oldu.

Bədheybət Rüstəmlə üzbəüz, lap burun-buruna uzanmışdı.

– Mənim ağam, qorxmağın əbəsdi. Mən çox xeyirxaham. Mənnən ancaq yaxşılıq, mənfəət görərsən. Çəkinib-zad eləmə. – Bədheybət öz sözlərinin qayalardan gələn əks-sədasına qulaq asıb, günahkar adam kimi boynunu bükdü.

Rüstəm qorxa-qorxa kəkələdi:

– M-m. mmənə heç nə lazım de-deyil, axı…

– Sənnən buyruq, mənnən qulluq, mənim ağam. Əmr elə!

– Heç nə istəmirəm axı. – Rüstəm özünü çimdikləyə-çimdikləyə mızıldandı.

– Özünü çimdikləmə. – Bədheybət bu dəfə bir az incik səslə dilləndi. – Yuxu-zad görmürsən.

– Onda məni gün vurub!..

– Xeyr, gün də vurmayıb. Mən cinəm, cin! Sənin sındırdığın lampanın içindən peyda olmuşam. Mən məni bu zəhrimar zindandan xilas eləyən adamın itaətində olmalıyam, buyruğunu yerinə yetirməliyəm. Bu qanundu! Mən dünyanın altını üstünə, üstünü altına çevirə bilərəm. Nə istəyin, gümanın varsa, əmr elə.

– Bu uydurmadı. Həyatda belə şey. – Rüstəm çəkinə-çəkinə mızıldandı. – Belə şey nağıllarda ola bilər.

– Biz cinlər üçün bu nağıldı, bu həyatdı – təfavütü yoxdu.

Əzələli bir oğlan sarışın bir qızla qol-boyun vəziyyətdə qayaların arasında göründülər. Qız tez-tez əyilib oğlanın qulağına dediyi odlu sözlərdən tamam pörtsə də gülməyindən qalmırdı. Onlar beləcə, pıçıldaşa-pıçıldaşa, pıqqıldaşa-pıqqıldaşa Rüstəmgilin yanında dayandılar. Cini görəndə deyəsən, bir anlıq duruxdular. Oğlan əyilib qızın qulağına yenə də nə isə pıçıldadı. Qız cini başdan-ayağa, ayaqdan-başa süzüb, təzədən hırıldadı. Oğlan Rüstəmin cılız bədəninə, göyərçin yumurtasına oxşayan qol əzalarına diqqət yetirib əda ilə:

– Sürüşün burdan! – dedi. – Bircə elə artist-martistimiz çatışmırdı. Bura bizim yerimizdi. Hə, haydı! Fışşt!

Rüstəm dinməz-söyləməz dönüb getmək istədi. Başqa neyləyə bilərdi ki? Vaxtında nə karateyə yazıldı, nə də boksa. Allahın üzgüçülüyünə də «bu gün gedərəm, sabah gedərəm», – deyib günü-günə satdı… Hadisənin sonrakı inkişafı o qədər sürətli baş verdi ki, Rüstəm heç düz-əməlli heyrətlənə də bilmədi: Cin oğlana yaxınlaşdı. İki barmağı ilə onun əynindəki yeganə paltarından – çimərlik tumanından yapışıb başı üzərinə qaldırdı: elə bil ölü siçovulu quyruğundan tutmuşdu.

– Vay-vay, oy mamoçka, bu nədi?.. – Yəqin ki bu sırtıq oğlan, yarımca dəqiqə əvvəl, belə axmaq vəziyyətə düşəcəyindən savayı, nəyə desən inanardı.

Cin onu bir neçə dəfə saat kəfgiri kimi yelləyib on-on beş addımlıqdakı qum təpəciyinin üstünə tulladı.

– Vay, mamoçka! – oğlan nazik qız səsilə civildədi və yerə düşən kimi, – «asta qaçana imam qənim olsun» – ilim-ilim itdi. Heç arxaya da baxmadı.

Bayaqdan qızın gülüşü üzünə yapışıb qalmışdı və o, bu qəribə səhnəyə, elə bu sayaq, təbəssümlə, ağzı açıq halda tamaşa eləyirdi. Oğlan qaçıb yox olan kimi, qız elə bil özünə gəldi və özünə gələn kimi də özündən getdi.

Cin Rüstəmin narahat olduğunu görüb, heç nə olmamış kimi:

– Fikir eləmə, – dedi, – bir azdan huşu özünə gələcək. Hə, mənim ağam, bayaq harda qaldıq?.. Hə, onu deyirdim ki, biz cinlər üçün uydurmayla həyat arasında çəpər yoxdu.

Rüstəmi fikir götürmüşdü. Qorxu bir tərəfdən, maraq, heyrət bir tərəfdən; bilmirdi neyləsin, nə desin. «Əcəb işə düşdük!.. Neynim… qaçım? – Hara qaçım, bunun əlinnən qaçmaqmı olar?! Qışqırım, köməyə çağırım camaatı, – xeyrimi var?..»

– Boş-bekar dayanmaqdan nə çıxar ki?.. – Özünü cin adlandıran əcaib varlıq bu dəfə incikliyini gizlətməyi lazım bilmədi. – Bir şey əmr elə, yerinə yetirim də, noolar?..

Rüstəm nə edəcəyini kəsdirə bilmirdi. Gərək əməlli-başlı fikirlə­şəydi, götür-qoy eləyəydi. Bunun üçün vaxt lazım idi. Əlbəttə, vaxt lazım idi! Odur ki, Rüstəm canını dişinə tutub:

– Xahiş eliyirəm, – dedi və cinin başını narazı-narazı buladığını görüb tez səhvini düzəltdi. – Xahiş yox, əmr eliyirəm: bir-iki dəqiqəlik yoxa çıx!..

Cin bu dəfə açıq-aydın küsüb dodaqlarını büzdü, yavaşdan:

– Baş üstə! – dedi və o saniyə də yox oldu. Rüstəm başını əlləri arasına alıb fikrini cəmləməyə çalışdı. Onu bu vəziyyətdən huşu özünə gəlmiş qızın ciyiltili səsi ayıltdı:

– Neynədin Oqtayçiki, hə?! Nə oyun gətirdiniz onun başına? Papası bilsə, sizin atanızı yandıracaq!..

– Oqtayçik kimdi? – Rüstəm əvvəl başa düşmədi. Birdən yadına düşdü və bəlkə də bütün gün ərzində ilk dəfə olaraq gülümsədi. – Sənin Oqtayçikin aradan çıxdı, fışşt! Əkil-bəkil oldu.

– Mən sənə indi elə bir «əkil-bəkil» göstərim ki, dəymişin dura-dura kalın tökülsün!

Bu qız, hədə-qorxusunu əməli surətdə həyata keçirmək üçün bir pişik cəldliyilə tullanıb Rüstəmin yaxasından yapışdı.

– Əl çək! Yaxamı burax. Silkələmə, yavaş!.. – Rüstəm köynəyinin düymələrinin qopub düşdüyünü, vəziyyətin ciddiləşdiyini görüb qışqırdı. – Cin! Cin, hardasan, tez çıx gəl bura… Əmr eləyirəm!

Cin bir göz qırpımında Rüstəmin qarşısında peyda oldu; elə bil heç yoxa çıxmamışdı.

– Bəli, mənim ağam, qulluğunda müntəzirəm.

Rüstəm, nəhayət, yaxasını qızın əlindən qurtarmağa müvəffəq olub təngnəfəs:

– Bu həyasızı uzaq elə başımnan, – dedi.

– Hara, mənim ağam?

– Hardan gəlib çıxmışdı ora! – Rüstəm qeyri-müəyyən tərzdə bayaq qızın oğlanla gəldiyi səmti göstərdi. – Gör bir köynəyimi nə günə saldı.

Qız elə bil göydə yox oldu. «Göydə» deyəndə, yəni o, növbəti sıçrayışında idi – bu dəfə cinin yaxasını öz «kəlbətin» əlinə keçirmək niyyətilə atılmışdı.

Rüstəm boylanıb qayalığın arasına baxdı:

– Qayıdıb gəlməz ki? – soruşdu.

– Təxminən 23 il 6 aydan sonra qayıdıb gələ bilər. – Cin özündən razı halda cavab verdi.

Rüstəm bir şey anlamadı:

– Necə yəni 23 il 6 aydan sonra?

– Sən özün əmr elədin, mən də yerinə yetirdim. Qız hal-hazırda anasının qarnındadı, hərdənbir təpik də atır özü üçün…

Cinin dedikləri Rüstəmə indi çatdı və o, az qala qışqıra-qışqıra:

– Neylədin sən?! – dedi. – Nə hoqqa çıxartdın?.. Mən demək istiyirdim ki, sən onu, bura hardan gəlib çıxmışdı – ora qaytarasan.

Cin dilxor oldu, nəlbəki gözlərini yumub, nəsə mızıldandı. Bir neçə saniyə içində bir neçə rəngə düşdü və nəhayət:

– Buyruğun yerinə yetirildi, mənim ağam, – dedi, sonra yazıq-yazıq əlavə elədi: – Xahiş eləyirəm, gələn dəfə əmr eləyəndə çalış fikrini sərrast ifadə eləyəsən, yoxsa elə səhv-zad olar ki, heç min ilə də altınnan çıxa bilmərik.

Uzaqda bir dəstə adam göründü. Dəstənin önündə Oqtayçik və iki milis nəfəri gəlirdi. Oqtayçik əl-qol ata-ata, onunla ayaqlaşmağa cəhd eləyən adamlara nə isə göstərir, danışırdı.

Rüstəm işlərin qəlizləşdiyini görüb:

– Əmr eləyirəm! – dedi. – Elə et ki, biz bu dəqiqə öz evimizdə olaq. Ünvan: 9-cu mikrorayon 167-ci keçid, ev 22, mənzil 136. – Rüstəm təəccübünə rəğmən, sonuncu sözləri mikrorayondakı mənzilində deyirdi…

***

Cin otağın ortasında, döşəmədən bir boy hündürdə, havadan asılı vəziyyətdə bardaş qurub «oturmuşdu». Rüstəm çaşdığından təkcə:

– Booy! – deyə bildi.

– Otur, mənim ağam!

– Sağ ol. Sən də… siz də oturun.

– Narahat olma, mənə belə yaxşıdı. – Cin olduqca mülayimcəsinə dedi. – Bir də çalış, mənim barəmdə az fikirləşəsən. Sən mənim ağam, mənsə sənin qulunam – vəssalam. Çatdımı, mənim ağam?

– Çatdı, çatdı. Ancaq… ancaq bu işlərə heç cür inana bilmirəm. – Rüstəm yenə də dodaqaltı mızıldandı. – Vallah, lap, lap fantastikadı.

– Vay, dədəm vay!.. – Cin cinlənib havada dombalaq aşdı. – Əmr elə! Əmr elə, deyirəm!

– Yaxşı, yaxşı, sakit ol!.. Əmr eləyirəm, əmr eləyirəm.

– Hə?!

Nə desin, nə istəsin?.. Yadına düşdü ki, paltarları çimərlikdə qalıb. Ən yaxşısı, elə cindən paltar istəmək olardı.

– Bir dəst kostyum istiyirəm!..

– Buyur, mənim ağam, hazırdı!

Qapının arxasında, asılqanı əvəz eləyən mıxdan bir dəst paltar asılmışdı. Paltar elə bil od parçası idi – yanırdı. Pencəkli, şalvarlı, – başdan-ayağa üstü xırda brilyantlarla dolu idi.

Rüstəm qapıya yaxınlaşıb dayandı, toxunmağa cürət eləmədi.

– Gör ha!..

– Əlbəttə, bəs sən nə bilmişdin?! – Cinin delfin ağzı qulağına çatdı.

– Lap dəli olmaq olar!.. – Birdən Rüstəmin üzünün ifadəsi dəyişdi, təəssüflə başını buladı. – Amma hayıf ki, yaramır. Yox elə, getsin!

– Niyə?.. Niyə axı?! – Cin duruxdu.

– Çünki bu paltardan şəhərdə heç kimdə yoxdu.

– Yoxdu, lap yaxşı!

– Sözümü kəsmə! – Rüstəm ciddiləşdi. – Deyərlər, bu yannan ərizə yazır ki, maaşımı artırın, o yannan da əyninə daş-qaşlı kostyum geyir.

– Noolsun ki?..

– O olsun ki, mən adi, orta bir işçiyəm. Hərənin öz yeri var, hərənin öz yorğanı var; ayağını da gərək həmin yorğana görə uzadasan. Dəmirov bəlkə də geyinərdi bu paltarı. Ona yarayardı. Çünki o, Dəmirovdu! Mənə olmaz, yaramır – çünki mən Ağayevəm, bildin?!

Cin bir müddət key-key baxıb dillənmədi. Sonra başının hərəkətilə anladığını bildirib, mıxdan asılmış paltara ötəri bir nəzər saldı. «Od parçası» o dəqiqə öz rəngini dəyişdi, – bozarıb adicə lavsana çevrildi.

– Bu уагауаг?

– Yarayar da sözdü?! – Rüstəm paltarı nəzərdən keçirib – lap mənim kostyumumnandı… – dedi. – Çox sağ ol!

– Dəyməz! – Cin burnunun altında deyinə-deyinə tavanın küncünə qısıldı.

Rüstəm onun dilxor olduğunu başa düşüb, necəsə könlünü almağa cəhd elədi.

– Xahiş eləyirəm, aşağı düşüb oturasan.

– Mən də xahiş eliyirəm ki, mənnən heç nə xahiş eləmiyəsən. Sənin işin əmr eləmək, buyurmaq olmalıdı!

– Onda əmr eliyirəm: otur!

Cin o dəqiqə ehmalca stula endi, bardaş qurub oturdu.

Bu qeyri-adi, sirli qonağın burda olması Rüstəmi azacıq sıxırdı. O, səliqə-sahmandan əsər də görünməyən otağa göz gəzdirdi: divara söykədilmiş stol həm yemək, həm də yazı üçün nəzərdə tutulmuşdu. Stolun altında taxta yeşiyə, – qab-qacaqla bir yerə qovluqlar, kağız-kuğuz yığılmışdı. Divardakı şüşəsiz rəflərə düzülmüş boş siqaret qutuları, kitablar, Heminqueyin çərçivəyə salınmış şəkli, aşağıda, yayları «indi çıxacam-bu dəqiqə çıxacam» deyən köhnə divan, divanın baş tərəfindən asılmış Mayanın böyük fotoşəkli və nəhayət, yuxarı hissəsində Rasim Balayevin rəngli portreti olan illik təqvim. Hər yer dağınıq idi, tozlu idi. Eynən yataqxana otaqlarını xatırladırdı.

Sil-süpür eləmədiyinə görə ürəyində özünü danladı. Bu vaxt ağlına qəribə bir fikir gəldi:

– Deyirəm bəlkə sən, bəlkə sən adi bir adam sir-sifətinə düşəsən? Əyin-başını da dəyişəsən, hə?

– Necə adam? – Cin maraqlandı.

– Necə adam?.. Belə də, adi, sadə bir adam. – Gözü Rasim Balayevin şəklinə sataşdı. Şəkli göstərdi. – Bax, bu cür normal bir adam görkəmi alasan.

Cin sakitcə ayağa durub əllərini gözü üstünə qoydu. Və o dəqiqə otağa xoş ətirli göy tüstü yayıldı. Əllərini üzündən çəkən adam artıq cin yox, Rasim Balayevin özü idi, azacıq kədərli gözlərini Rüstəmə dikmişdi.

– Hə, necədi, mənim ağam? – Rasim Balayev melodik bir səslə soruşdu.

Rüstəm əsəbdən, gərginlikdən qızarmış gözlərini geniş açaraq, yerində donub qalmışdı. Handan-hana başını bulayıb:

– Yox!.. Yaramaz! – deyə bildi.

Cin – Rasim çaşdı:

– Niyə yaramır axı?.. Oxşamıram?

– Elə oxşadığına görə olmaz də! Rüstəm Ağayev hara, Rasim Balayev hara?! Rasim məşhur kino artistidi, onu bütün Azərbaycan tanıyır.

– Onda bəs necə olsun?

Rüstəm otaqda o baş-bu başa gəzişib, bir müddət fikirləşdi, götür-qoy elədi və nəhayət, qərara gəldi:

– Elə mən yaşda, mən boyda… qısa desək, mənim kimi adi bir oğlan cildinə gir. Amma sir-sifətin bir balaca başqa cür olsun.

Rasim Balayev başını tərpətdi və göz qabağındaca şəffaflaşıb-şəffaflaşıb tüstüyə çevrildi. Sonra bir anın içindəcə tündləşib, qatılaşıb tamam ayrı görkəmə, özgə şəklə düşdü və…

…Otağın ortasında Rüstəmin istədiyi qiyafədə, boy-buxunda, sir-sifətdə, 26-28 yaşlarında bir oğlan dayandı. Rüstəm əvvəl diksindi – eynilə səhər güzgüdə gördüyü əksinə oxşayırdı, gözlərini geniş açıb həyəcanla ona baxırdı. «Qəribə işə düşmüşəm. Mistika!»

Az sonra Rüstəm azacıq da olsa özünə gəldi: «eh, nə olar-olar!» Sinədolusu nəfəs alıb:

– Hə, bu, əla oldu! – dedi. – İndi oturub adam kimi söhbət eləmək olar.

– Mənə ad ver, mənim ağam! – Oğlan azacıq yumşalmış gur səsilə dedi. – Adsız adam olmaz.

– Əlbəttə, olmaz! – Rüstəm razılaşdı. – Cin. Cin. Ca-nik. Canik! Sənin adın Canikdi!

– Çaynik? – Oğlan təəccübünü gizlədə bilmədi.

– Çaynik yox, Canik! Fikir eləmə, indi belə adlar dəbdədi. – Əlini ərklə Cin-Canikin çiyninə qoydu. – Ad günün mübarək!

– Sağ ol!..

– Hə, indi qəşəng bir çay dəmləyək özümüzçün, sonra görək başımıza nə gəlir!..

Rüstəm mətbəxə keçmək istədiyi anda… otaqda boğuq bir partlayış qopdu. Dönüb gördüyü mənzərə onu elə karıxdırdı ki, ağzı qeyri-ixtiyari açıldı. Bu, şükürlük idi – yerində başqası olsaydı, kim bilir, bəlkə də başına hava gələrdi.

Yataqxana otağına oxşayan 12 kvadratmetrilk otaq bir göz qırpımında nə görkəm almışdı, ilahi?! Bu böyük saray – daş-qaşla, naz-nemətlə dolu bu şah sarayı hardan yarandı?! Gül-gülü, bülbül-bülbülü çağıran bu cənnət guşəsi hardan peyda oldu?!.. Yuxuydumu bu, nağılıydımı, kinoydumu?.. Yox!!!

Nə yuxuydu, nə nağıl, nə də ki kino. Bundan artıq reallıq olmazdı. Quşların məlhəm civiltiləri də, büllur sulu çarhovuzun xoş sərinliyi də, ləziz yeməklərin ətri və az qala, elə «lüt-anadangəlmə» paltardaca sındıra-sındıra rəqs eləyən gözəl-göyçək qızların işvəli, xumar gözləri də, qırmızı mərmər döşəməni, mərmər divarları özündə əks etdirən başdan-başa naxışlı-güzgülü tavan da reallığın, həqiqətin özü, lap yekəsiydi.

Canik əl çaldı və rəqqasə qızlar, əllərində qızıl stəkan-nəlbəkilərdə xoruzpipiyi çay, oynaya-oynaya Rüstəmin başına dolandılar.

– Gəl, mənim ağam, gəl otur. – Cin-Canik Rüstəmi zərli mütəkkəli yumşaq taxta dəvət elədi.

Rüstəm qeyri-ixtiyari keçib Canikin göstərdiyi yerdə oturdu. Bütün bu gördüyü qəribə mənzərədən, ətrafındakı ağlasığmaz aləmdən başı fırlandı. Çəkinə-çəkinə, gözaltı, beş dəqiqə əvvəl köhnə divan olan səmtə baxdı. Mayanın şəklini axtardı. Divan yox idi, şəkil isə yerində idi – mərmər divardan asılmışdı. Və Rüstəmə elə gəldi ki, deyəsən, Maya şəkildə məzəmmətlə başını buladı. Qəribəydi.

Rüstəm gözlərini yumub qışqırdı:

– Yox elə bunları! Qoy, yox olsunlar! Yuxum gəlir.

O, bütün bu təmtərağı təzədən görəcəyindən qorxurmuş kimi, tez uzanıb başını qucaqladı və demək olar ki, o dəqiqə də yuxuya getdi.

Axşamçağı, saat beş idi. Rüstəm yuxudan duranda hər şeyi unutmuşdu. Gözünü tavana zillədi. Yuxunun dumanı keçdikcə, özünə də bəlli olmayan bir narahatlıq bürüdü onu. Dikəlib yerində dirsəkləndi. Cinin gülüşə bənzər cingiltili səsi onu diksindirdi. «Demək, bütün bunlar yuxu-zad deyilmiş, işə düşməmişəm!..»

– Gəl, mənim ağam, gəl!

Gördüyü mənzərə Rüstəmi tamam çaşdırdı: otaq yenə də eninə, uzununa böyüyüb, başdan-başa göz yaşı kimi dumduru suyla dolu mərmər çarhovuza çevrilmişdi. Üstündə yatdığı taxta çarpayı da suyun içində qayıq kimi yırğalanırdı.

Cin-Canik fınxıra-fınxıra, əl-qol ata-ata çimir, arabir də gülə-gülə Rüstəmi səsləyirdi:

– Gəl, mənim ağam, gəl! Tullan suya, ruhun sərinləsin.

– Axı mən üzə bilmirəm. – Rüstəm kal səslə dilləndi.

– Qorxma, çox dərin deyil, boy verir.

Rüstəm çıxış qapısı tərəfdən hənirti eşitdi. Əllərilə avar kimi hərəkət eləyib «çarpayı-qayığı» qapıya sarı yönəltdi. Dəhliz quruydu. Çarpayıdan düşdü, ayağının ucunda qapıya yaxınlaşıb gözlükdən bayıra baxdı. Elədir ki, var! Əflatun – bir mərtəbə aşağıda yaşayan qonşu – qulağını qapıya söykəyib marıtdamışdı. 50-55 yaşlarına, toppuş gövdəsinə və törə boyuna baxmayaraq, top kimi bir şeydi, bircə dəqiqə bir yerdə qərar tuta bilmirdi. Belə canfəşanlıqla ora-bura qaçmağını, hər şeylə, hamıyla maraqlanmaq istedadını və fövqəladə iy bilmək qabiliyyətini nəzərə alıb, onu mənzil-istismar şöbəsi nəzdində təşkil olunmuş «Alkoqolizmə qarşı məhəllə-ictimai nəzarət komissiyası»na sədr müavini seçmişdilər.

Rüstəm nə edəcəyini kəsdirməmiş qapı açıldı. Tərs kimi, içəridən kilidlənməmişdi zəhrimar. Əflatun Rüstəmi qənşərində görüb özünü sındırmadı:

– Salam, qonşu! – dedi. – Necəsən?

– Sağ olun, yaxşıyam. – Onun yerinə Rüstəm özünü itirdi.

– Sənin suyun gəlir bəyəm? – Əflatun boylanıb içəri baxmaq istədi.

– Nə su? – Rüstəm də bacardıqca özünü qabağa verdi ki, içəri görünməsin. – Su nə gəzir!..

Əflatun səsinə rəsmi ahəng verib bozardı:

– Deyin görüm, bu necə olan işdi, hə? Bütün binada düz dörd gündü ki, bir gilə də su gəlmir, amma sizin mənzilinizdə şırhaşırdı?

Rüstəm özünü təəccüblənən kimi göstərdi:

– Nə şırhaşır, ay Əflatun əmi? Heç kimin suyu gəlmirsə, məndə hardan gələcək?

– Elə mən də bunu bilmək istəyirəm də! – Əflatun pəncəsi üstə qalxıb Rüstəmlə lap burun-buruna dayandı, bic-bic əlavə elədi. – Vətəndaş Ağayev, onda zəhmət olmasa deyin görək, sizin suyunuz gəlmirsə, bəs mənim patalokuma su hardan damcılayır, hə?

«Ən yaxşı müdafiə – hücumdur!» – Rüstəm bu prinsipi yoxlamağın məqamı olduğunu qət eləyib:

– Qəribə adamsız! – dedi. – Tavanınızdan su axırsa, onun mənə nə dəxli var? Bir də, həftə səkkiz, mən doqquz, müstəntiq təki adama, yumşaq desək, əcaib-əcaib suallar verirsiz! Siz…

Əflatun Rüstəmin «hücumunu» qulağının ardı ilə dəf elədi:

– Onda keçib özüm baxmalıyam, – dedi. – Görüm bu, nə həngamədi. – Və cavab-zad gözləmədən qəfil həmləylə özünü içəri dürtdü.

Rüstəm gözlərini yumdu. «Vəssalam! İşlər bitdi! İndi aləm dəyəcək bir-birinə».

Əflatun əvvəl «dığırlanıb» vanna otağına baş vurdu, su doğrudan da gəlmirdi. Təəccüblü idi! Hər ehtimala qarşı otağa da nəzər salmaq lazımdır.

…Ancaq bu nədir? Bayaqkı mərmər çarhovuzdan əsər-əlamət də qalmamışdı.

Həmişəki otaq idi; həmişəki görünüşündə. Canik də səliqə-sahmanla oturub mürəbbəylə çay içirdi. Rüstəm rahat nəfəs aldı. «Sovuşdu!..»

Əflatun içəridə də «şırhaşırdan» əlamət görməyib tutulan kimi oldu. Burnunun altında Caniklə salamlaşdı, sonra otağa bir də göz gəzdirdi. Tavana baxdı, döşəməyə, divarlara baxdı. Qupquruydu. Pərt olduğuna görə nə isə deməyi vacib bildi, Heminqueyin rəfdəki şəklini göstərib soruşdu:

– Babandı?

Şəkil birdən canlandı, Heminquey alnını qırışdırıb:

– Xeyr! – dedi. – Görkəmli Amerika yazıçısı Ernest Heminqueydi.

Əvvəl Əflatuna çatmadı:

– Ohooo!.. Yazıçı!.. – Birdən elə bil onu arı çaldı. Vahimədən, gözü sözün əsl mənasında, kəlləsinə çıxdı, ətli yanaqları səyridi, dili topuq vurdu. – Nə. Necə?! Şəə… şəə-kil danışır?..

Və boyunu eynilə tısbağa kimi çiyinlərinə qısıb, qorxa-qorxa gah şəklə, gah Canikə, gah da Rüstəmə baxdı.

– İçkini tərgitmək lazımdı, qonşu. – Rüstəm gülməyini güclə saxlayıb gözünü qıydı. – Bu, «Ağ qızdırma» əlamətləridi.

– Delerium Tremens!.. – Bunu Canik əlavə elədi. Əflatun büdrəyə-büdrəyə özünü eşiyə saldı. Rüstəm qapını onun ardınca kilidləyib geri dönəndə otaq artıq özgə aləmə çevrilmişdi: hər tərəf gül-çiçəklə doluydu. Gül-gülü, bülbül-bülbülü çağırırdı.

Bu dəfə Rüstəm heyrətlənmədi.

– Hə, hoqqalarım xoşuna gəlirmi, mənim ağam?

– Deyəsən, sənin hoqqaların məni dəli eləyəcək.

– Niyə ki, mənim ağam?

– Bir də məni belə çağırma, eşitdin?! Yadında saxla: mən ağa-zad deyiləm! Adicə, ortabab, normal bir adamam. Və belə hoqqabazlıqla yaşamaq mənim imkanım xaricindədir.

– Ancaq mənim üçün bunlar su içmək kimi asan bir şeydir.

– Sən cinsən!..

– Noolsun, sən də adamsan.

– Balaca adamam.

– Nə dəxli var ki?

Rüstəm içində yanıb-yaxılırdı, özü də cindən daha artıq özünə hirslənirdi.

– Başa düş, bura səhra deyil, meşə deyil, bura mikrorayondur! Burda ən böyük möcüzə vaxtlı-vaxtında verilən qazdı, işıqdı, sudu, cədvəllə düzgün işləyən avtobusdu, trolleybusdu, anlayırsan? Bir pəncərədən bax: qutu-qutu evlərdən savayı nə görürsən? Heç nə! Sən də burda, «bağ belə, bostan belə» – çarhovuz yaradırsan, gülüstan dəsgahı açırsan. Belə yaşaya bilmərəm mən!..

Cin-Canik pəncərədən boylanıb, eynilə bir-birinə bənzəyən binalara tamaşa elədi. Bu nəhəng binaları bir-birindən təkcə eyvanlarından asılmış alabəzək paltarlar, əski-üskülər fərqləndirirdi.

– Elə bil bu evləri «həyat beş günlükdür» fikrilə yaşayan adamlar tikiblər. – Canik fikirli-fikirli dilləndi, sonra dönüb diqqətlə Rüstəmə baxdı. – Sənin qulluğunda mənim kimi cinin var: öyrəş!

– Bəs onların?! – Rüstəm sakitləşmək istəmirdi. – Onların axı cini yoxdu?.. Təkcə mənim yox, hamının ola bilərsən? Kim nə istəsə, əməl eliyəsən, hə?

– Yox, hamının ola bilmərəm. Hayıf ki, bu, bizim qaydalara ziddir.

– Görürsən?!

– İndi bəs noolsun? Deyirsən, qeyb olum, itim gedim?..

Rüstəm cavab vermədi. Nə deyəydi axı? Böyük bir qızılgül kolunun altında oturub başını əlləri arasına aldı.

Canik qollarını çarpazlayıb qəfil də aralandı, elə bil gözə görünməyən rəqiblərinə zərbə vururdu.

Otaq bu hərəkətdən yenə də dəyişib, öz əvvəlki görkəminə düşdü. Bütün bunlardan sonra Canik keçib divanda əyləşdi, incik-incik mızıldandı:

– İndi özümçün dənizin dibində sakitcə uzanmışdım, heç kimnən də işim yox idi…

Rüstəm başını qaldırıb ona baxdı. Bu dəqiqə Canik cindən daha çox, bildiyi dərsdən iki almış şagirdə bənzəyirdi. Onun belə qərib-qərib doluxsunub oturması Rüstəmi yumşaltdı.

– Yaxşı, bağışla. Ürəyivə salma. İstiyirsən gedək şəhərə özümüzçün əylənək? Kinoya-zada. – Birdən dünən Fuadın verdiyi dəvətnaməni xatırladı. – Dayan-dayan, bu gün ayın neçəsidi?

Canik burnunun altında dedi:

– Məsləhət sənindi, mənim ağam, neçə desən, o da olmalıdı.

– Yaxşı yadıma düşdü, bu gün Fuadın pyesinin ilk tamaşasıdı. Gedəkmi?

– Məsləhət sahibisən.

Rüstəm saata baxdı. 7 idi. Əl-ayağa düşdü.

– Tez elə, gecikirik! Düşüb bir maşın saxlayaq.

***

Onlar həyətə düşəndə blokun qarşısında təptəzə ağ bir «Mersedes-600» dayanmışdı. Canik maşının qapısını açıb, Rüstəmi dəvət elədi:

– Buyur, otur, mənim ağam. Sənnən buyruq, mənnən qulluq!

– Mən nə vaxt əmr elədim ki, maşın lazımdı?

– Demirdin, gecikirik?

– Yenə öz bildiyini eləyirsən?! Yox elə bunu getsin! – Rüstəm ətrafına boylandı. – Görsələr nə deyəllər adama?..

– Onda teatra gecikərik axı.

Rüstəm hirslə:

– Başa düş, Rüstəm Ağayevin «Mersedes»i ola bilməz! – dedi.

– Deyərsən ki, dostumundu…

– Rüstəm Ağayevin «Mersedes-600»-ü olan dostu yoxdu. Ümumiyyətlə, bizim şəhərdə belə «Mersedes»ləri barmaqla saymaq olar. Hamı da bilir ki, hansı kimindi.

– Yaxşı, bəs Rüstəm Ağayevin, ya onun dostlarının nə maşını ola bilər?

– «Zaporojets»dən-zaddan.

Canik acığından «ah» çəkdi və bu «ah» həmin saniyə «Mersedes»i «əritdi». Yerində köhnə, «hayı gedib, vayı qalmış» bir tısbağa – «Zaporojets» peyda oldu.

– Buyur! – Canik istehza elədi. – Razısan?

– Bu başqa məsələ! – Rüstəmin qaş-qabağı açıldı. Keçib sükan arxasında oturdu. – Lap əntiqə!

Sürücülük vəsiqəsi və maşının açarları oturacağın üstündə idi. Rüstəm maşını təzəcə işə salmışdı ki, Əflatun hardansa çıxıb maşının qabağını kəsdi, eyhamla:

– Dayanın! – dedi. – Bəlkə bayaqkı xaricilərin kim olduğunu deyəsiniz, hə?!

Rüstəm başını maşının pəncərəsindən çıxarıb təəccüblə soruşdu:

– Nə deyirsiniz, Əflatun əmi, hansı xaricilər?..

Əflatun olduqca kəskin:

– Deyirəm, nə üçün, nə səbəbə sənin – sadə Sovet korrektorunun yanına xarici vətəndaşlar gəlməlidir?

– Heç nə başa düşmürəm.

– Beşcə dəqiqə bundan əvvəl burda, sənin yanında, importnı bir maşın dayanmışdı, ya yox?! Əlbəttə, dayanmışdı! Sual olunur: sənin onlarla nə əlaqən və nə alış-verişin ola bilər, hə?!

– Həmin maşın yenə də burda dayanıb. – Canik işə qarışmalı oldu. – Gözünü sil, yaxşı bax, qonşu.

Əflatun özündən ixtiyarsız çönüb baxdı və o saniyə də bədənindən üşütmə keçdi.

Səkidə doğrudan da, par-par parıldayan oyuncaq bir «Mersedes» dayanmışdı.

– Ay-ay-ay, Əflatun əmi!.. – Rüstəm başını bulayıb məzəmmət elədi. – Bəs bayaq danışmadıq ki, az içəsiz?..

– Vallah, atamın goru haqqı içən deyiləm, ömürbillah heç dilimə də dəyməyib. – Əflatunun səsi qəribə tərzdə «xoruz buraxdı» və o, daldalı addımlayıb yoldan çəkildi.

Bir xeyli keçəndən, maşının qara tüstüsü tamam dağılandan sonra Əflatun elə bil yuxudan ayıldı, maşın gözdən itən səmtə bir neçə addım atıb dayandı. Yumruğunu qaldırıb qışqırdı:

– Mən sənin astarını üzə çıxardım, sən də bax! Tüfeyli! «Ne proxodite mimo!» Antiperestroyka köpəyoğlu!

Bu vaxt arxada xışıltı eşidildi. Əflatunun çevrilib baxmağı ilə dəhşətlə qışqırmağı bir oldu… Oyuncaq «Mersedes» vızıldaya-vızıldaya «hirslə» düz ona tərəf gəlirdi.

– Vay dədəm! Köməy eləyin, köməy!.. – Əflatun nə üçünsə arxasını tutub bloka sarı götürüldü. – Öldürüllər!..

Üçüncü mərtəbədənmi, ya dördüncüdənmi, qırmızıburun, xumargöz bir baş çıxıb soruşdu:

– Nə var, ay Əfi? (Yaşıdları Əflatunu «Əfi» çağırırdılar). Nə xəbərdi yenə?

– Görmürsüz, üstümə maşın sürüllər, əzmək istəyillər, öldürmək istəyillər məni!.. – Nəhayət, Əflatun özünü bloka salıb qapını arxasınca bağladı.

– Bu zibili içə bilmirsən, içmə də! Biz içmirik ölmürük ki?.. – Qırmızıburun, xumargöz bu sözləri deyib içəri çəkildi.

***

Hadisələrin sonrakı inkişafı peşəkar trük ustalarının nümayiş etdirdiyi qorxulu nömrələri xatırlatdı. Həmin gün mikrorayon-şəhər yolunda Rüstəmin sürdüyü tısbağa «Zaporojets»in çıxardığı həngaməni görənlər, şübhəsiz ki, heç vaxt unutmayacaqlar.

…«Zaporojets»in ötüb keçmədiyi maşın qalmadı. Daha doğrusu, «tısbağanın» üstələmədiyi «ceyran» qalmadı. Keçməyə yol tapmadıqda maşınların üstündən tullanır, sivişib altından adlayırdı. Yer vardı ki, iki təkəri üstə qalxır, yer də vardı, tək bircə təkəri üstə gedirdi. Bəzənsə mayallaq aşıb yenidən şütüyürdü. Bir sözlə, quruyub mat qalmalı iş idi.

Rüstəm əslində, maşın idarə eləməyi bacarmırdı. Düzdür, bir gün sürücülük vəsiqəsi almaq həvəsinə düşüb adını kursa yazdırmışdı, ancaq iki-üç həftə dərsə gedəndən sonra bezmişdi: «nəyimə lazımdı, əlli il bunnan sonra da maşın alan deyiləm.»

Əlbəttə, bütün bu misilsiz «trüklar» Canikin növbəti hoqqalarından başqa bir şey deyildi.

Döngələrin birindən «QAİ» inspektoru çıxıb, fıştırıq çala-çala öz motosiklini «dəlilik» eləyən «Zaporojets»in düz qarşısına sürdü. Rüstəm maşını onun bircə qarışlığında əyləyə bildi.

İnspektor qarayanız, qaşqabaqlı bir kişiydi, ağır gövdəsinə uyuşmayan bir cəldliklə düşüb Rüstəmgilə tərəf şığıdı. Pəncərəyə əyilib soyuqqanlı və olduqca ciddi bir tərzdə dedi:

– Vətəndaş sürücü, sənədlərinizi təqdim eləyin!

Rüstəm yerində qurdalanıb sənədləri axtarırdı ki, müfəttiş birdən diksindi, gözlərini döyüb baxdı və bircə anın içində üzünün ifadəsi demək olar ki, tamamilə dəyişdi – ağzı qulaqlarına tərəf gedib, titan qarışıq qızıl dişlərinin başdan-başa görünməsinə imkan yaratdı. Rüstəm özünə gəlincə o, elə əyildiyi vəziyyətdəcə əsgəri salam verdi:

– Boy, Rüstəmçik döyülsənmi, ə!.. İşə bir bax ha! Mən də zənn eliyib deyirəm kimdi ə, bu?! Babana mənnən çoxlu-çoxlu salam deyərsən, ağrın alem. Sür get, əzizim, ehtiyatlı ol!..

– Baş üstə, Məmməd dayı! – Rüstəm maşını yerindən tərpətdi.

– Məmməd yox, Səməd. – Müfəttiş qəddini düzəldib yenə də əsgəri təzim etdi və nə üçünsə uşaq kimi yerində atılıb sevinə-sevinə maşının arxasınca qışqırdı: – Səməd dayınam mən, Səməd, ağrın alem!..

– Saat neçə olar? – Rüstəm növbəti təhlükəni əmin-amanlıqla sovuşub soruşdu.

– Səkkizə on beş dəqiqə işləyə, ya işləməyə.

– Huşa bax ey! Tamam yadımnan çıxıb.

– Nə?

– Atamgilin qonşusu Nabat nənə bu günə bazardan bir-iki şey almağı tapşırmışdı.

– Hazırdı, mənim ağam!

Rüstəm çönüb baxanda, təəccübdən hətta sükanı əlindən buraxdı. Maşın öz-özünə, elə bil dil bilirdi, gedib yolun sağında dayandı.

Arxa oturacaqda böyük bir kağız torba var idi.

– Nədi bu?

– Bazarlıq. – Canik heç nə olmamış kimi dilləndi.

Rüstəm torbanı açıb baxdı. Bazardan nə almaq mümkün idisə, hamısından var idi.

– Nabat nənə bu qədər şeyi neynir?..

Torba bir göz qırpımında kiçilib balacalaşdı. İndi onun içində Nabat nənənin tapşırdığı şeylərdən artıq heç nə yox idi.

– Bu, başqa məsələ. Bəs bu nədi?..

– Nə?

Rüstəm torbanın yanındakı bir xışma nanəli konfeti göstərdi.

– Bu, pulun qalığıdı. – Canik bic-bic qımışdı.

– Hə, yadıma düşdü!.. – Rüstəmi gülmək tutdu. – «İzdaç-zad qalsa, qənfet alarsan özüvə…»

***

Səkkizin yarısı idi. İlk tamaşa olduğuna baxmayaraq, tamaşa zalının yarısı boş idi. Fuad baş rejissorun lojasında yayxanıb oturmuşdu. Rüstəm və Canik keçib öz yerlərində əyləşdilər.

– Niyə adam azdı belə? – Canik pıçıltı ilə soruşdu.

Rüstəm oğrun-oğrun ətrafa baxıb:

– Az niyə olur? – dedi. – Buna da min şükür! Çox vaxt iki cüt bir tək adam olur. İşıqlar söndü, musiqi eşidildi, tamaşa başlandı.

Fuadın qabiliyyətinə bələd olduğundan, Rüstəmi nə pyes, nə də tamaşa maraqlandırırdı. Bilirdi ki, orijinal, maraqlı pyes yazmaq Fuadın işi deyil və onun bütün cızma-qaralarını «gözə kül üfürmək»dən savayı bir şey hesab eləmirdi. Hal-hazırkı pyesin mövzusunu da maraqlı bir rəvayətdən götürüb səhnələşdirmişdi.

Məzmunu isə bundan ibarət idi ki, hansısa böyük bir sərkərdə hansısa qalanı zəbt eləyir və əmr verir ki, axşam azanına qədər heç nəyə, heç kimə toxunmasınlar. Bütün sağ qalan şəhər əhlini meydana yığıb car çəkdirir: «Şəhərin bütün zənənlərinə axşam namazına qədər möhlət verilir. Ən qiymətli şeylərini yığışdırıb qalanı tərk etməlidirlər. Onlar çıxıb gedəndən sonra sərbazlar hər yanı talan eləyəcəklər – qırıb çatacaqlar, kəsib doğrayacaqlar. Əlqərəz, könülləri nə istəsə, onu da eləyəcəklər.» İşğalçılar oturub gözləyirlər. Az keçmiş fərraşlardan biri qaça-qaça gəlib özünü atır sərkərdənin ayağına ki, bəs, «Qibleyi-aləm, zənən xeylaqlarının hamısı baş alıb gedir». Sərkərdə: «Nə danışırsan, ay səfeh?! – deyir. – Getməyib bəs neynəməlidirlər?! Əmrimi eşitməyibsən, nədir?!» «Qibleyi-aləm, ağzım nədir eşitməyəm? Məsələ burasındadır ki, bir qədərdən sonra bu şəhərdə bircə dənə də başıpapaqlı qalmayacaq. Onda bəs biz kimi asıb-kəsəcəyik, kimi vurub-çatacağıq?..» Sərkərdə yenə də onu başa düşmür, acıqlanır: «Dediyin nədir? Açıq söylə, gədə!» «Dediyim odur ki, qibleyi-aləm, zənənlər öz qiymətli daş-qaşlarının, qızıllarının, pullarının əvəzinə, hərəsi bir kişi xeylağı aparır. Bacı-qardaşını, ana-oğlunu, qız-atasını, arvad-ərini. Deyillər, «bizimçün ən qiymətli şey elə bunlardı. Belə getsə, bizdən savayı, bir nəfər də bəni-insan qalmayacaq bu qalada».

Sərkərdə çox dərin fikrə gedir. Və əsərin axırında qalanı da, onun sakinlərini də əfv eləyir. «Belə qadınları olan qalanı tar-mar eləmək Allaha da ağır gedər!» – deyir.

Bütün istedadsız yazarlar kimi, Fuad da bu maraqlı mövzuya öz münasibəti olmadan, başdansovdu yanaşmışdı. Bacardığı bu idi.

Canik səhnədə əllərində taxta qılınc canfəşanlıq eləyən bir neçə nəfəri göstərib soruşdu:

– Onlar kimdilər ki?

– Guya qalib ordudu.

Canik səhnənin bir küncündə oturub için-için ağlayan üç-dörd arvadı göstərdi:

– Bəs bunlar?

– Bunlar da şəhərin qadınlarıdı.

– Niyə belə azdılar?..

– Nə bilim. Olanı budur.

Birdən işıqların hamısı söndü və heç iki-üç saniyə keçməmiş təzədən yandı. Zalda oturan tamaşaçılar heyrətdən özlərini saxlaya bilməyib, az qala bir yerdə: «Oo-hoo!»ya bənzər bir səs çıxardılar.

Səhnə tamam dəyişilmişdi. Elə bil nəhəng, çox nəhəng bir pəncərədən orta əsrlərə məxsus ekzotik bir Şərq şəhərinə tamaşa eləyirdin. Sayı-hesabı bilinməyən sərbazlar qılınc çalır, onların hər zərbəsindən qığılcımlar qopur və qığılcımlar toxunan yerlər o dəqiqə alışıb-yanırdı. Tonqallar və fəryadlar ərşə çıxırdı. Evlər yanır, atlar şahə qalxıb kişnəyir, itlər hürüşür, ağız deyəni qulaq eşitmirdi. Bir sözlə, əsl şəhər idi, əsl dava, basqın idi.

Bütün bu vurhavurun içində döyüküb ora-bura vurnuxan qara geyimli bir kişi aramsız olaraq nə isə qışqırır, ancaq çox güman ki, öz səsini heç özü də eşitmirdi.

Rüstəm fikirli-fikirli səhnəyə baxırdı, elə bil tamaşanın birdən-birə bu cür dəyişməsi onu qətiyyən maraqlandırmırdı.

Canik əyilib pıçıldadı:

– Səncə, o qara paltarlı kişi kimdi?

– Baş sərkərdədi yəqin…

– Elə də baş sərkərdə olar?.. Ciy-ciy eləyir ki.

– Bəs neynəsin?

– Bərkdən danışsın də.

Rüstəm dinmədi və o dəqiqə də cavab vermədiyinə peşman oldu.

Baş sərkərdənin, daha doğrusu, sərkərdə rolunu oynayan aktyorun səsi birdən açıldı, nə açıldı: elə bir nərə çəkdi ki, nəinki tamaşaçılar, hətta kütləvi səhnədə çıxış eləyən aktyorlar da diksinib-dondular. Hamıdan artıq isə aktyorun özü vahimələnib-çaşdı. Tam sakitlik yarandı. Hardasa milçək vızıldayırdı.

– Ey çaqqal sürüsü, öz quyruğunu gəmirən əqrəb nəsli, qudurğan ov tulaları, cızığınızdan çıxmayın! Qan tutmasın kor gözlərinizi! Əl saxlayın! Mən – böyük sərkərdə Ben Hüseyn ibn Mirzəbalaş Əlnovruz əmr eləyirəm!!!

Aktyor bir anlıq nəfəsini dərib, qorxa-qorxa öz səsinin əks-sədasını dinlədi.

– Kəramətinə min şükür, ilahi!.. – Zalda kimsə dilləndi. – Ölmədik, bu günü də gördük. Siz bir səsə baxın, çilçırağı cingildətdi. Eşitdiniz?..

Bütün zal başını qaldırıb nəhəng çilçırağa baxdı. Elədi ki, var: büllur şüşələr hələ də xəfif-xəfif bir-birinə dəyib cingildəyirdi.

– Hə, doğrudan cingildəyir! – Başqa birisi təsdiq elədi. – Rəhmətlik Şərifzadədən sonra bu lüsturanı bu cür tərpədən olmamışdı. Bravo!

Sürəkli alqışlar teatr binasını lərzəyə gətirdi. Qorxudanmı, ya sevincdənmi, bənizi kağız kimi ağarmış direktor öz lojasından boylanıb baxdı. Pərdə arxasından isə teatrın digər işçiləri – qrimçilər, əlbəsəçilər, fəhlələr, yanğınsöndürənlər bir-birini itələyə-itələyə səhnədə və zalda nə baş verdiyini görməyə cəhd edirdilər. Və heç kim heç cür anlaya bilmirdi ki, bu nə oyundur, bu nə tamaşadır, bu nə aktyorlardır? Necə oldu? Niyə belə oldu?.. Səhnədəki bütün bu qarmaqarışıqlığın içində, deyəsən, təkcə böyük sərkərdəni oynayan qara paltarlı aktyor bu teatrın artisti idi, yerdə qalanlarını heç kəs tanımırdı. Əsl möcüzə idi.

Böyük sərkərdə azacıq özünü ələ alıb boğazından yapışdı, elə bil çilçırağı cingildədən gur səsinin, doğrudan da, öz boğazından çıxmağına əmin olmaq istəyirdi. Rüstəmgildən arxada oturmuş yaşlı bir teatrsevər yanıqlı-yanıqlı dizinə vurub:

– Hayıf, çox hayıf!.. – dedi.

– Noolub ki? – Canik dönüb soruşdu.

– Deyirəm, hayıf ki, bugünkü tarixi günün, – milli teatrımızın yenidən doğulması gününün şahidi olduqca azdır. Əyər zal.

Qoca teatrsevər sözünü tamamlamağa macal tapmadı: zal ağzınacan adamla dolu idi. Canik yaxasından bir iynə çıxardıb yuxarı atdı – iynə yerə düşmədi.

Əsərin sonrakı səhnələri elə bir səviyyədə oynanıldı ki, realist üslublu dünya teatrlarının hər hansı biri, heç şübhəsiz ki, buna qibtə eləyib paxıllıqdan çatlayardı.

Tamaşanın axırına az qalmış, sürəkli alqışlar növbəti dəfə bütün binanı lərzəyə gətirəndə, Rüstəm Canikin qolundan yapışıb dinməzcə çıxış qapısına tərəf dartdı.

***

Küçəyə çıxıb tısbağa «Zaporojets»lərinə mindilər. Rüstəm maşının açarlarını axtarırdı ki, teatrın qapıları taybatay açıldı; tamaşaçılar sevincək bayıra tökülüşdü. Onlar, hələ də özlərinə gəlməmiş, teatrın aktyorlarını – tamaşanın əvvəlində canfəşanlıq eləyən taxta qılınclı sərbazları və hələ də küt-küt dönüb qalmış Fuadı, eləcə də baş sərkərdə rolunu oynayan aktyoru – az qala, çiyinləri üzərində küçəyə çıxartdılar.

– Bilmirəm yenə mısmırığını niyə sallamısan? – Canik ərkyana soruşdu. Rüstəmin dinmədiyini görüb dedi: – Sənin istəyini yerinə yetirdim də… Sənə də, tamaşaçılara da əsl sənətdən zövq almaq, xoşbəxt olmaq imkanı yaratdım, pis bir iş görmədim ki.

– Zövq almaq?! – Rüstəm özündən asılı olmadan qışqırdı. – Bəs sabah neyniyəcək bu yazıqlar?! Hər tamaşaya sənin kimi oyunbaz sehrkarı hardan tapıb gətirəcəklər?!

Canik heç nə olmamış kimi, sakitcə dedi:

– Qoy tərbiyə eləsinlər. Öz dik burunlarını ətalətdən çıxardıb, yaxşı artist yetişdirsinlər, rejissor yetişdirsinlər.

– Söz danışdın də!.. – Rüstəm hirsindən maşını işə sala bilmirdi. – Yemiş, qarpızdı bəyəm?..

– Nə xəbərdi, qədeş? – Yoldan keçən «kefi saz» bir kişi əyilib Rüstəmdən soruşdu. Nə vur-çatdasındı burda?

– Vur-çatdasın deyil, möcüzə baş verib.

– Get özüvü dola, atam-qərdeşim. – Kişi əyri-əyri Rüstəmi süzüb teatra tərəf yönəldi, sonra nə isə düşünüb döndü, gülə-gülə əlavə elədi. – Həyatda möcüzə adında şey olmur!..

Canik günahkar adam kimi başını aşağı salıb dodağını dişlədi.

***

Rüstəmgil dənizkənarı xiyabana gələndə saat 11-ə az qalmışdı. Belə gec olmasına baxmayaraq, şəhərin bürküsündən qaçıb gəzintiyə çıxanlar çox idi.

Həmişəki kimi qoca tərəziçinin başına çoxlu adam yığışmışdı. O da, öz işini görə-görə danışmağından qalmırdı…

– Dediyim odur ki, insan nə vaxtsa quş təki uça bilib, balıq kimi üzə bilib. Bəs indi niyə belə deyil?.. Hərdən ağlıma məzəli fikirlər gəlir: deyirəm, bəlkə məsələ harınlıqdadı? Yəni adamı quş kimi uçmağa, balıq təki üzməyə qoymayan onun qarnıdı? Bəlkə adam öz qarnını nə qədər çox istiyirsə, bir o qədər tez ağırlaşır? Ağırlaşdıqca da, yəqin, yerə bir o qədər möhkəm yapışır, demək, yavaş-yavaş uçmağı da, üzməyi də neynir? – Yadırğayır. Belə-belə işlər. İndi, deyirəm, adamlar göz oxşayan, könül sevindirən şeylərdən daha çox, mədə şirəsi artıran şeylərə meyl eləyillər. Bir dəstə şehli çiçəyin, bir ovuc torpağın ətrini duymaqdan daha artıq, bir kasa küftəbozbaş ətrini üstün tutullar. Ancaq dərinə getsək, görərik ki, tamamilə əksinə olmalıdı; bu dünyada gözəllik aclığı, ruhun gözəlliyə meyli hər şeydən qabaq olmalıdı… Hə, çıx, oğlum, görək neçə kilo gəlirsən. Belə… səksən yeddi, dörd yüz. Yaşına, boyuna görə çoxdu… Sözümün məğzi odur ki, bu dünyada hər şey adamın özünnən, öz iradəsinnən asılıdı. Adam nə istəsə, onu da eliyə bilər – yaxşılıq da, yamanlıq da. Məhv də eləyə bilər, yaşada da bilər. Düzdümü? Əsas odur ki, arada inam, etiqad, mehr olsun. Çünki inam, etiqad, mehr olan yerdə insan həmişə xeyirxah olar, məğrur olar, güclü olar. Belə adam həmişə gözəl yaşayar, təmənnasız yaşayar. Gözəl yaşayarsa, təmənnasız yaşayarsa, demək, onda necə olar?.. – Azad olar – quş təki, balıq təki. Götür sıx, yoxla özünü, öz gücünü. Belə. Deyirəm, hər əvvəlin axırı var, amma hər axırın əvvəli yoxdu. Bir də sına özünü, çəkinmə. Bu dünyada ən axırıncı ölən şey ümiddi, oğlum, ümid!..

Tərəzi köşkünün yanından keçəndə Rüstəmə elə gəldi ki, Caniklə qoca tərəziçi sezdirmədən salamlaşdılar.

– Kimdi o qoca? Tanıyırsan? – Rüstəm guya sözgəlişi soruşdu.

– Belə də, nə bilim… – Canik cavabdan yayınıb fit çaldı.

Onlar yanaşı gedirdilər, arxadan işıq düşdüyündən, Rüstəmin kölgəsi qarşıya sərilmişdi. Canikin isə kölgəsi yox idi, yerli-dibli yox idi. Rüstəm bunu indicə gördü və qeyri-ixtiyari ayaq saxladı. Ayaqları sözünə baxmaq istəmirdi deyən. Varlığını özünə də tanış gəlməyən və indiyəcən keçirmədiyi qəribə bir hiss bürüdü. «Kölgəsiz də adam olar?..» Onu bu vəziyyətdən Canikin sevincək səsi çıxardı:

– Deyəsən, yemək yeridi, hə? – Tərsinə çevrilmiş nəhəng pambıq qozasına oxşayan tikilini göstərirdi.

– Restorandı, – hələ də özünə gəlməmiş Rüstəm kal-kal dilləndi.

– Bəlkə kəmərimizin altını bərkidək?

– Bahaçılıqdı.

Rüstəm elə bu sözü demişdi ki, göydən yekə bir torba vıyıltı ilə dəydi yerə. Yarımca saniyə gec sıçrasaydı, bəlkə də, düz başına düşəcəkdi. Torba ağzına qədər bağlama-bağlama yüzlüklərlə, əlliliklərlə dolu idi.

Rüstəm təşvişlə ətrafına boylandı, heç kimin görmədiyinə əmin olandan sonra, sakitləşib laqeydcəsinə:

– Bu çoxdu, – dedi, – balaca pul kisəsi də bəs eliyər.

Torba kiçilib əl boyda pul kisəsinə çevrildi.

…Müştəri olmadığından restoranın 3-4 nəfərlik ansamblı özü- üçün «xalaxətrin qalmasın» çalırdı. Pəhləvan cüssəli xörəkpaylayan oğlan bu təsadüfi müştəriləri görən kimi qollarını açıb irəli cumdu, elə bil bu dəqiqə onları əziz adamı kimi ağuşuna basacaqdı.

Bir küncdə oturub sifariş verdilər. Canik qabağa əyildi, nəzərlərini Rüstəmin gözündə cəmləyib yalvardı:

– Sənnən artıq dərəcədə xahiş eləyirəm, məni ağ… heç olmasa bircə şey əmr elə, noolar?.. Səninçün çətin, əlçatmaz olan bir buyruq buyur, ünyetməz bir məkana yolla, yoxsa…

Rüstəm birdən dirçəldi:

– Yaxşı! Mən istiyirəm… əmr eliyirəm ki, elə bu dəqiqə Alla Puqaçova olsun burda, yanımızda! Hə, necədi?

– Pis deyil! – Bunu artıq Alla Puqaçovanın özü deyirdi. Çənəsini əlləri arasına alıb Rüstəmlə üzbəüz oturmuşdu.

Rüstəm udqunub, bic-bic gülümsəyən Canikə baxdı və vəziyyətdən çıxmaq üçün kəkələdi:

– Nee-necəsiniz, Alla Puqaçova?.. Toyes, kak dela, Alla Puqaçova?

Alla elə bil yüz il idi ki, Rüstəmi tanıyırdı, təmiz Azərbaycan dilində:

– Necə olacağam, ay Rüstəm qardaş? – dedi. – Arabadan düşmüş qarpız təki.

Xörəkpaylayan soyuq qəlyanaltılardan gətirib düzdü.

– Nə içəcəksiniz?

– Badamlıdan başqa heç nə. – Alla hamının əvəzində cavab verdi. Sonra çevrilib tənbəl-tənbəl öz alətlərini kökləyən çalğıçılara baxdı. Qırmızıdodaq müğənni qızı salamladı:

– Privet, Marinoçka!

– Əleykümə, privet, Alloçka! – Marina da gündə gördüyü rəfiqəsilə görüşürmüş kimi, əl elədi.

– Niyə çörək yemirsiniz?.. – Canik içində qara kürü olan nəlbəkini Allaya tərəf itələdi.

– Necə yeyim? – Alla tərs-tərs Caniki süzdü. – Buğda yeyib cənnətdən çıxmısan deyəsən. Görmürsən necə kökəlmişəm?! Paltarlarım gəlmir əynimə. Hər dəfə təzə paltar tikdirməyin dərdindən istəyirəm daje oxumağı da atım. Sizin Zeynəb Xanlarovanız bu barədə bəxtəvərdi, srağagün Afrika cəngəlliyindəydik, deyirdi ki, pal-paltarımın hamısını özüm tikirəm.

– Hava əntiqədi. – Rüstəm söhbəti dəyişmək məqsədilə müdaxilə elədi.

– Nəyi əntiqədi? Bürküdü. Adam istəyir özünü elə burdaca dənizə atsın.

– Burda çimmək olmaz!.. – Rüstəm tez dilləndi. – Burda su nöyütdüdü.

Canik havanı qoxlayıb:

– Təkcə nöyütdü olsaydı, dərd yarıydı, – dedi.

– Nə kimi yaradıcılıq planlarınız var? – Rüstəm maraqla soruşdu.

– Sən də, qoy oturmuşuq, ay Rüstəm. İndi heç o hənanın yeridi?.. Sən bir gecəyə tamaşa elə, sən bir bürkünü hiss elə. Adam istəyir qanad açıb uçsun, uçub öz-özündən qaçsın.

– Biz hazır, xətrin nə istəyir, yerinə yetirə bilərik, nə var ki! – Canik itaətkarcasına dilləndi.

– Bilirəm. – Alla gülümsündü. – Siz qafqazlıların əlindən hər nə desən gəlir. Ancaq, heyf ki, evə getməliyəm. «Nyu-York Tayms»dan müxbir gəlməlidi. – Ayağa durub çalğıçılara əl elədi. – Hələlik, uşaqlar!

– Hələlik, Alla Puqaçova! – Çalğıçılar xorla cavab verdilər.

Canik yeməkpaylayan oğlanı çağırmaq istəyən Rüstəmi saxlayıb:

– Haqq-hesab çatıb, brat, – dedi və təmtəraqla qabağa keçib Allanın qoluna girdi.

Onlar gəzə-gəzə gəlib maşın yoluna çıxdılar.

– Bu da taksi! – Canik onlara tərəf şütüyən qara «Volqa»nı saxlatmaq istədi.

– Yox! Yox! Saxlatma onu. – Alla tez dedi. – Qara rəng mənə düşmür.

O dəqiqə qara maşının arxasınca ağ rəngli özgə bir taksi göründü.

– Sağlıqla qalın! Möhkəm olun!.. – Alla dostlarla mehribancasına qucaqlaşıb arxa oturacaqda əyləşdi. – Moskvaya. «Minsk» mehmanxanasının yanında düşəcəm. Qorki küçəsində.

Şələ bığlı, «aerodrom» kepkalı sürücü sağ cinahı üstündəki güzgüdən arxaya ötəri nəzər salıb, zərrə qədər də təəccüblənmədən:

– Baş üstə, bacı!.. – dedi və maşını yerindən tərpətdi.

Alla Puqaçova arxa şüşədən boylanıb Rüstəmə göz vurdu…

– Biz də gedək evə, – Rüstəm dedi. – Gecdi.

– Gəl bir az da gəzək. – Canik nəsə bir sirr açırmış kimi, boğuq səslə pıçıldadı. – Bəlkə…

– Nə «bəlkə?» Yenə nə quraşdırmaq istiyirsən?

– Hələ bilmirəm.

Onlar bir xeyli dinməzcə gəzişdilər. Xiyabanda adam seyrəlmişdi.

– Nə fikrə getmisən?.. – Canik gözaltı Rüstəmə baxıb soruşdu.

– Heç.

Canik gözlərini bir neçə dəfə qıyıb harasa diqqətlə baxdı və həmin andaca baxdığı səmtdən ağ paltarlı bir qız peyda olub, onlara tərəf üz tutdu. Sonra qaça-qaça gəlib düz Rüstəmin qənşərində dayandı. Ürəyi elə bil bu dəqiqə yerindən çıxacaqdı. Rüstəm bu qəfil görüşdən elə diksindi ki, bilmədi neyləsin. Qarşısında dayanan Maya idi. Və Maya heç kəlmə kəsməyə də imkan verməyib onun boynuna sarıldı.

– Hardasan?.. Ay insafsız, niyə yoxa çıxmısan?!

– Noolub? Hadisə-zad baş verməyib ki? – Rüstəm təşvişlə soruşdu. Çönüb arxaya baxsaydı, yaxınlıqdakı skamyada bardaş qurub oturmuş qoca tərəziçinin Canikə qəribə işarələr elədiyini görərdi. Ancaq indi ətrafına boylanmaq vaxtıydımı?..

– Nə olacaq? – Maya onu daha da möhkəm qucaqlayıb ağlamsındı. – İlim-ilim itmisən. Bütün günü ağlamışam, səni düşünmüşəm.

– Məəəməəəni düşünmüsən?..

– Səni olmayanda, kimi olacaq?.. Yaşaya bilmirəm sənsiz, elə bil havam çatmır.

– Bəs səhər deyirdin ki.

– Mən çox şey deyə bilərəm, nə olsun?! – Maya məzəmmət elədi. – Sən indi inan mənə!

– İnanıram.

– Məni sevirsən?

– Əlbəttə!..

– Mən də sevirəm. Özü də istəyirəm sənin olum, ancaq sənin.

– Maya, noolub sənə? Xəstə-zad…

– Sözümü kəsmə! Mənə sənin heç nəyin lazım deyil. Mən çox xoşbəxtəm ki, səni görəndə xoşbəxt oluram, dünyada hər şeyi unuduram. Bundan böyük sevincmi olar, ay Allah!.. İstədiyini, heç nə yox, elə yalnız görməklə xoşbəxt olasan. Mən xoşbəxtəm ki, səni sevirəm! Rüstəm, istəyirəm ki, biz təcili evlənək. Sənin arvadın olmaq istəyirəm. Bəs sən necə, istəmirsən?

– Niyə istəmirəm?..

– Onda qaçaq ZAQS-a!

– İndi ZAQS açıq olmaz axı…

– Onda sabah səhər!

– Sabah da bazar günüdü.

– Nə olsun?

– Sabah da işləmir.

– Eybi yox, olsun birisi gün. Qaçım hazırlaşım, hə?! Ötürmək lazım deyil, zəhmət çəkmə. Hələlik! Birisi günə qədər, əzizim!..

Maya Rüstəmi bərk-bərk qucaqlayıb, odlu öpüşlərə qərq eləyən­dən sonra qaçıb uzaqlaşdı.

Rüstəm nə baş verdiyini anlamamışdı, döyükə-döyükə Mayanın ardınca baxırdı. Bu vaxt kimsə onu çağırdı:

– Yoldaş Ağayev?

– Bəli, – Rüstəm özündən asılı olmadan hay verdi.

Qaranlıqda, kolların arasında iki qaraltı göründü. Onlardan biri aralanıb Rüstəmə tərəf irəlilədi. «Sən özün saxla, ilahi! Sən özün kömək ol!»

Nəşriyyatın direktoru Daşdəmir Dəmirovun şəxsən özü idi – şübhə ola bilməzdi. Rüstəm kömək axtarırmış kimi, ətrafına boylandı: bir az aralıda Canik vurnuxurdu, qoca tərəziçi də skamyada özü üçün mürgü döyürdü. Başqa ins-cins yox idi.

– Yoldaş Ağayev! Axır ki sizi tuta bildim!

Rüstəm güclə eşidiləcək səslə:

– Eşidirəm, yoldaş Dəmirov…

– Ay xətəkar!.. – Dəmirov Rüstəmin çiyinlərindən qucaqladı. İstedadı gizlətmək heç bilirsən nədi? Cinayətdi! Biz hər yanda car çəkirik ki, yaradıcı gənclik, gənc kadrlar və sair və ilaxir! Sizsə qaçıb gizlənirsiniz! Əlyazmalarınızı sandıqda saraldırsınız…

– Yoldaş Dəmirov, mən, məən gizləəənmirəm.

– Əşi, zarafatdır eləyirik özümüzçün də. О ki qaldı teatr məsələsinə – siz tamamilə haqlısınız. Bekar işdir! Qulaq asın, yoldaş Ağayev: tərtibatçı rəssamlar gecə-gündüz işləyiblər – bütün şəkilləri, ee bağışlayın, illüstrasiyaları hazırlayıblar. Hamısı ala-bəzək, bağışlayın, rəngli demək istəyirdim. Dünən götürüb birbaş Drezdenə zəng vurmuşam. Kitabı Drezdendə çap eləyəcəyik, yek kəlmə!

– Mən. Məən heç nə başa düşmürəm.

– Hər şey öz qaydasındadır! Sabah tezdən «Qaranlığın kölgəsi» adlandırdığınız gözəl və orijinal romanınızın 1-ci cildinin ilk nüsxəsini sizə göndərəcəm, vərəqləyərsiniz.

     – Roman? – Rüstəm tamam özünü itirdi. – Nə roman? Mən pyes yazıram. Özü də hələ hazır deyil, çoxdan işləmirəm, alaçiydi.

Dəmirov qətiyyətlə və amiranə:

– Xeyr! – dedi. – Romandır! Mən bir yığın gənc nasirləri bu işə cəlb eləmişəm. Onlar sizin təkrarolunmaz bədii, poetik ideyalarınızı genişləndirib, yetkinləşdirib, inkişaf elətdirib, bişirib, nəhayət, yeməli, bağışlayın, hazır vəziyyətə gətirib-çıxarıblar!

– Axı mən… pyes… burda bir anlaşılmazlıq var.

– Heç bir anlaşılmazlıq-zad yoxdur, ola da bilməz! Tezdən özünüz bir nəzər salarsınız, düzəlişlərinizi, qeydlərinizi eləyərsiniz, mübarək qolunuzu da çəkərsiniz, ondan sonra kütləvi nəşrə başlayarıq. Axşamüstü də çox xahiş eləyirik, bizə təşrif gətirəsiniz. Oturaq, nərd ataq, çay içək, söhbət eləyək. Mən də, ömür-gün yoldaşım da çox sevinərik.

Bayaqdan kolların arxasında dayanmış ikinci qaraltı irəli yeridi: Dəmirovun həyat yoldaşı idi. O, öz basketbolçu boyuna yaraşmayan şahmatçı səsilə ciyildədi:

– Sevinərik nədi? Xoşbəxt olarıq! Rüstəm, mən sizi görməyi çoxdan arzulayırdım. Sizin məhəbbət şeirlərinizi sevə-sevə oxuyuram, hər dəfə də ağlayıram.

– Mən, mən. Şeir yazmamışam…

– Xüsusilə məktəb yaşına qədər yazdığımız, yaratdığınız lirik şeirləri.

Rüstəm qışqırdı:

– Siz nə danışırsınız? «Məktəb yaşına qədər» nədi? Mən hərfləri ikinci sinifdən sonra öyrənmişəm!..

Nə Dəmirov, nə də onun həyat yoldaşı elə bil heç onu eşitmirdilər – onlar növbə ilə Rüstəmin alnından öpdülər və üzlərində xoşbəxt təbəssüm, qol-boyun olub «klas-klas» oynayırmış kimi, atıla-atıla qaranlıqda gözdən itdilər.

Rüstəm halsızlaşan kimi oldu, ayaqları bir-birinə dolaşa-dolaşa onu dənizə tərəf apardı. Gəlib düz estakadanın kənarında dayandı, gözünü suya zillədi. Xiyabanın rəngbərəng işıqları haradansa axıb gələn yüngül musiqiyə qovuşub dənizə payəndaz salmışdılar. Kimsə arxadan onu səslədi:

– Rüstəm, gəl bir hovur otur, çay iç.

– İstəmirəm! – Rüstəm qeyri-ixtiyari cavab verdi, arxaya çönəndə isə onu qəfildən soyuq tər basdı: ata-anası, bir də qoca tərəziçi, ikicə addımlıqda oturub şirin-şirin söhbətləşir, çay içirdilər. Samovar yerdə tüstülənə-tüstülənə pıqqapıqla qaynayır, təmiz süfrə salınmış dəyirmi ev mizinin üstündə armudu stəkanlardakı məxməri çay, cürbəcür mürəbbələr gəl-gəl deyirdi. Elə bil öz evlərindəcə rahatca oturmuşdular.

– Görürsən?! – Ata deyindi. – Yenə də, «istəmirəm», özgə söz bilmir guya!.. İşləmək istəmirəm, evlənmək istəmirəm. Bəs nə istəyirsən, bala?! Mən Belarusiya bataqlıqlarında ölüm-dirim vuruşlarında yaşamaq istəyirdim. Yoldaşlarım gözümün qabağında qırılırdı, mənsə ölmək istəmirdim, sağ qalmaq istəyirdim. Qaldım da! Çünki qorxub başımı səngərdə gizlətmirdim. Acıqca lap Berlinəcən gedib çıxdım. Sonra öz evimə qayıtdım; adam kimi yaşamaq, həyat qurmaq istədim. Evləndim, sənin kimi fərsiz oğul gətirdim dünyaya. Oxutdum, ali təhsilli görmək istədim səni, əlimnən gələni əsirgəmədim. Nə arzu eləmişdim, nə istəmişdim, Allaha şükür, hamısına nail oldum, çünki çox istəyirdim, lap çox! Bəs sən?! Sən nə istəyirsən axı? – Ata üzünü yana çevirdi, qarşısındakı stəkanı, mürəbbə qabını kənara itələdi, – bərk hirslənəndə belə eləyirdi. – Get indi yat, sabah əməlli-başlı danışarıq!

– Ata, sən Allah əsəbiləşmə… Məgər mən sənə əziyyət vermək istəyirəm? Ya sən deyəni başa düşmürəm?.. Düz deyirsən, tamam haqlısan. Neyniyim? Nə isə belə alınır, heç özüm də bilmirəm niyə belə olur.

Ata Rüstəmə baxdı. Bəlkə də bütün bu illər ərzində ilk dəfəydi ki, oğlunu bu cür diqqətlə süzürdü. Rüstəm boynunu büküb yazıq-yazıq durmuşdu, bədənindən puçur-puçur tər axırdı. Qoca tərəziçi çayını üfürə-üfürə soyudub içirdi, gözü yol çəkirdi.

– Özünü üzmə, oğlum, canım-ciyərim. – Ana hıçqırdı.

– Gözünün qarasını tökmə, arvad! Görmürsən kişi söhbəti eləyirik! – Bu dəfə atanın səsi yumşalmışdı, azacıq hiss olunan mehribanlıqla oğlunun sinəsindən itələdi. – Get yat, oğlum, sabah ata-bala götür-qoy eləyərik. Gecənin xeyrindənsə, səhərin şəri yaxşıdı.

– Yaxşı, ata, gedirəm.

Rüstəm qəmli-qəmli gülümsəyib aralandı. Elə bil yuxuda idi. Hər şey qəribə, qeyri-təbii görünsə də, artıq heç nə onu təəccübləndirmir, heyrətə gətirmirdi. Deyəsən, nə təəccüblənməyə, nə də heyrət eləməyə taqəti qalmışdı. Yorulmuşdu.

***

Yavaş-yavaş dənizin kənarı ilə addımlayırdı…

– Rüstəm! Ay Rüstəm! – Bu səs dənizdən gəldi. – Əlini ver mənə! Köməy elə, sudan çıxım!..

Rüstəm yenə zərrə qədər təəccüblənmədən, görməzə-bilməzə əlini səs gələn tərəfə uzatdı və səs sahibinin sahilə çıxmağına kömək elədi. Gecə intihar eləyən, sinəsində Mona-Liza Cakondanın şəkli döyülmüş uzun Əli idi.

– Yenə intihar eləyirdin? – Rüstəm soruşdu.

– Yox, əşi, – Əli güldü, – intihar nədi?! Bilgəh çimərliyində suya girdim, özümçün üzdüm… Sən demə, elə üzə-üzə fikrə getmişəm. Bir də ayılıb görürəm ki, bulvardayam. Burda da zəhrimar sahilə çıxmaq mümkün deyil ha. Yaxşı ki səni gördüm.

Rüstəm yorğun-yorğun soruşdu:

– Sirr deyilsə, nə fikrə getmişdin?

– Sirr nədi? Allahdan gizli deyilsə, bəndədən niyə gizli olsun? Fikirləşirdim ki, mənim elədiyim səhvlər öz əməllərimin nəticəsindən başqa bir şey deyil. Əməllərim də elə öz istəklərimin nəticəsidi. Elədimi? Əlbəttə! Demək, səhvlərdən can qurtarmaq üçün əməllərdən can qurtarmaq lazımdı. Əməllərdən də can qurtarmaq üçün, neynəmək lazımdı?..

– İstəklərdən can qurtarmaq!

– Əhsən! Mən də belə fikirləşdim. Fikirləşdim, gördüm yox, istək adında şeydən can qurtarmağı bacarmaram. Heç istəmirəm də!

– Demək, yenə də səhvlər eləyəcəksən?

– Səhvlər yox, – cəhdlər. Mənim həyatım, ömrüm, günüm elə bu cəhdləriymiş demə. Pisdi, yaxşıdı, ağıllıdı, ağılsızdı – dəxli yoxdu: bunlar mənim həyatımın mənzərəsidi, demək, elə mənim özümdü. Düzdümü?

– Düzdü!

– Onda yaşasın həyat!

– Yaşasın!

Uzun Əli:

– Yaxşı, – dedi, – deyəsən, gecdi, mən üzüm Nargin adasını bir-iki «kruq» vurum… Möhkəm ol! Hələlik!

– Hələlik!

Əli dənizə baş vurdu, səriştəli üzgüçü kimi suyu yara-yara uzaqlaşdı.

Rüstəm onun ardınca əl elədi. Bir tərəfində Canik, bir tərəfində isə, qoca tərəziçi dayanmışdı. Onlar da əl eləyirdilər.

Rüstəm başını aşağı salıb sahildən uzaqlaşdı. Fikrini heç cür cəmləyə bilmirdi. Təkcə dünən səhər Nabat nənənin dediyini ürəyində təkrar eləyirdi: «istəyəm, istəyəm, istəyəm.»

***

Gəlib «şeytan təkərinin» yanında ayaq saxladı. Bu boyda nəhəng karuseldə cəmi bircə nəfər fırlanırdı. Rüstəm gonbul Səlimə oxşatdı onu. Elədi ki, var: – Səlimiydi!

Dostunun büzüşüb oturduğu yellənən skamya Rüstəmin qarşısına çatanda dayandı. Səlim karuselin dayandığını hiss eləmədi. Üzündə dünyadan təcrid olunmuş bir ifadə, necə oturmuşdusa, eləcə də qaldı. Rüstəm narahat oldu:

– Noolub, Səlim, niyə bikefsən?.. – soruşdu.

Səlim başını qaldırıb, dalğın-dalğın dostuna baxdı.

– Nə olacaq?.. – dedi, – hər şey əksinə olur…

– Nə əksinə olur?

– Mən dedim, Lətifəm məni qısqanmaz, azad nəfəs alıram, amma əksinə oldu. Plyajdan gələndən sonra gözünün ucu ilə də mənə baxmadı.., deyinmədi də heç. Elə bil mən addı adam yoxdu onunçün. Qəsdən deyirəm ki, «gedib bir-iki saat gəzib qayıdacam», deyir, «istiyirsən lap iki-üç günlüyə get!» Pəncərədən boylanıb dalımca yola salmadı da. Tamam etinasız olub. Elə bil cadu eləyiblər. Əcəb işə düşdüm…

– Fikir eləmə.

– Bayaq Fuad da burdaydı, dilxoruydu yaman. Deyirdi ki, rayispalkomnan gəlib, 8 otaqlı mənzilin orderini təqdim eləyiblər – iki dənə dördotaqlını birləşdirib verillər ona.

– Özü arzu eləməmişdi?

– Deyir, indi pis vaxtdı, papam o boyda vəzifədədi, yapışallar yaxasından ki, subay-saleh oğluna 8 otaqlı mənzil hansı yolla düzəltmisən?..

– Heç nə başa düşmürəm. – Rüstəm halsız-halsız dilləndi. Səlim köks ötürüb buludlar arasından görünən aya baxdı.

– Mən özüm də heç nə anlamıram. Gör 5 qəpiklik nə oyun çıxartdı?!

«Şeytan təkəri» yenidən işə düşdü. Səlim oturduğu yerində yenə də yumağa dönüb öz acı xəyallarına daldı.

Arxadan hənirti gəldi. Canik idi. Rüstəm irəli yeriyib onun yaxasından yapışdı:

– Əmr eləyirəm! – dedi. – Elə et ki, biz bu dəqiqə öz evimizdə olaq!!!

***

Gecə saat üç idi. Rüstəm otağın ortasında hərəkətsiz oturmuşdu. Canik isə zümzümə eləyə-eləyə mətbəxdə yemək tədarükü görürdü – pomidor, xiyar, çörək, pendir doğrayırdı. Tavada cızıltı ilə kartof qızarırdı. Rüstəm durub ağır-ağır mətbəxə keçdi.

– Kartoşka hazırdı, – Canik sevincək dedi. – Soyuducudan badımcan şorabası da tapmışam. Əlli-əlli də olsaydı, lap əntiqə olardı!..

– Yoxdu, – Rüstəm sakitcə dilləndi.

– Yoxdu, canın sağ olsun!

Mizi yandırmasın deyə, Canik tavanın altına əski qatlayıb qoydu. Dinməzcə çörəklərini yedilər. Sonra Canik qab-qacağı yığışdırdı. Su gəlmirdi.

– Sabah yuyarıq, – dedi.

Otağa keçdilər, üzbəüz oturdular.

– Mənə bax, Canik, – nəhayət, Rüstəm dilləndi, – de görüm, axı sən kimsən, nəsən, nəçisən, başa sal məni.

– Baş üstə! Bu, elə də çətin bir məsələ deyil. Bax, yəqin ki, suyun donub buza çevrilməsini görmüsən? Ya da, nədi onun adı, laxtalanmış qan görmüsən?

– Hə.

– Mən də külçə kimi sıxılmış iradəyəm. Bir şey hasil eləyə bilirsən?

Rüstəm başını buladı.

– Qulaq as. – Canik stulunu qabağa çəkib həvəslə izah eləməyə çalışdı. – Mən hər şeyi bacarıram, hər nə desən, nə buyursan yerinə yetirə bilirəm, elədimi? Demək, mən hüdudu olmayan mütləq istəyəm, imkanam. Başa düşürsən?..

– Çalışıram. – Rüstəm gözlərini döydü. – Yaxşı, sən ki belə hüdudsuzsan, onda bəs nəyə görə insana tabe olursan?

Canik təcrübəli müəllim kimi təmkinlə dedi:

– Əvvəla, ona görə ki, azadlıq bəxş eləyən adama qul olmaq Cinlər dünyasının ən müqəddəs qanunudu. Bu qanunu pozmaq, ya ölmək – eyni şeydir. İkincisi, özün fikirləş: çay məcrasız, quş qanadsız ola bilərmi? Yox! Bizim hüdudsuz imkanımız üçün, onu harasa, nəyəsə yönəltmək üçün belə bir məcra lazımdı. Razısanmı? Əlbəttə, lazımdı! Həmin o məcra – insandı. Başqa cür olsa, biz cinlər heç nə yapıb-yarada bilmərik. Yaratmarıqsa, demək, biz mövcud da ola bilmərik.

Araya sükut çökdü.

– İncimə, Rüstəm, – Canik ağasını hirsləndirməkdən ehtiyat edirmiş kimi, yavaşdan dilləndi, – ancaq mənə elə gəlir ki, adamlar yaman xırdalaşıblar, cılızlaşıblar… Özü də bilirsən nəyə görə belə olublar?

– Nəyə görə? – Rüstəm başını qaldırmayıb mızıldandı.

– Ona görə ki, arzu eləmək, nəyisə çox istəmək qabiliyyətini itiriblər. Çünki insanın böyük, lap öz imkanlarından da böyük bir şey yaratmağa cəhdi azalırsa, elə onun böyük arzular eləmək, yüksək şeylər istəmək qabiliyyəti də azalır.

– Cəfəngiyatdır.

Canik ayağa durub gözlərini yumdu. Bir anlıq fikrini cəmləyəndən sonra ayaqları döşəmədən aralandı. Və o, otaqda üsulluca süzə-süzə bir neçə dövrə vurub yenidən öz stuluna «qondu».

– Bəs bu? Bu da cəfəngiyatdır?

– Axı, sən axı cinsən. Adam deyilsən. Daha doğrusu, maddi varlıq deyilsən. Nə atan var, nə anan. Heç zatın, kökün də yoxdu. Sənin heç kölgən də yoxdu, nə zaman bilirsən, nə məkan!..

– Bunların nə dəxli? İnanmırsan, özün yoxla.

– Necə yoxlayım?

– Cəhd elə, gözlərini yum, özünə qapıl, ürəyində yuxarı qalxmağa əmr elə özünə. Amma çox, lap çox istə!.. Arzu elə, istə!

Rüstəm onun dediyi kimi elədi – gözlərini yumub fikrini cəmlədi: «Qalx, qalx yuxarı!.. Mütləq uçmalıyam, mütləq! Mütləq! Qalx!!!»

Və birdən hiss elədi ki, bədəni yüngülləşir, yüngülləşir, lap quş lələyi kimi.

Gözünü açanda, az qaldı, ürəyi düşsün: ayaqları döşəmədən üzülmüşdü və o, həqiqətən yerdən iki-üç qarış hündürdəydi…

– Hə, buna sözün nədi? – Canik altdan-yuxarı Rüstəmə baxıb qımışdı. – Bəlkə, bu da uydurmadı, hə?! Rüstəm astaca yerə endi. Sevindiyindən, ya həyəcandanmı, dili söz tutmadı.

– Gördün?! Möhkəm istədin – alındı! Həmişə belə eləmək lazımdı. Həmişə belə olmaq lazımdı.

– Hə, alındı. – Rüstəm hələ də yerin cazibə qüvvəsinə qalib gəldiyinə inana bilmirdi. – Mat qalmalı işdi…

Onlar yenə üzbəüz oturdular. Sakitcə. Heç biri danışmaq istəmirdi – sözə ehtiyac yox idi.

Nəhayət, sükutu Rüstəm pozdu:

– Əmr eliyirəm! – dedi.

– Müntəzirəm. – Canik əllərini sinəsində çarpazladı. – Sənnən buyruq, – mənnən qulluq, mənim ağam!

– Elə elə ki, hər şey əvvəlki kimi olsun! İş də, Maya da, ümu­miyyətlə, hər şey!

– Bəs sənin özündə, öz daxilində necə?.. – Canik bic-bic gözünü qıyıb eyhamla soruşdu.

– Daxilimdə?.. – Rüstəm bircə anlıq tərəddüddən sonra, qətiyyətlə: – Daxilimnən işin olmasın! – dedi və o dəqiqə də gözləri doldu. Nə qədər çalışsa da bunu Canikdən gizlədə bilmədi.

Canik döyükdü, yalandan öskürdü, udqundu, ancaq özünü saxlaya bilmədi, – o da səssizcə ağlamağa başladı. Və onlar bu sayaq, bir-birinin üzünə baxa-baxa, xeyli ağladılar.

– Niyə ağlayırsan? – Canik hıçqıra-hıçqıra soruşdu.

– Bilmirəm, mən… mən indi başa düşdüm ki, nə qədər… nə qədər cılız… mənasız adamıymışam, ancaq sən. Sən başqa məsələ!.. Sən əsl dostsanmış.

Canik nə deyəcəyini kəsdirə bilmədi, qəhər boğurdu onu.

Rüstəm:

– Bəs… bəs sən niyə ağlayırsan?

– Olmaz bəyəm?.. Baxma ki, mən Cinəm, qeyri-maddiyəm; gözümnən yaş gəlir, demək, daxilim tamam boş deyil, nəysə ürəyə oxşayan, kövrək bir şey var. – Canik şişib qızarmış gözlərini Rüstəmə dikdi. – Ona görə ağlayıram ki, sən bu dünyada, birinci adamsan ki, məni, qul kimi, nökər kimi qəbul eləmədin, dost, qardaş münasibəti göstərdin mənə. Bu fani dünyada çoxlarının buyruğunda olmuşam. 500 il, 1000 il əvvəllər. Biri tikməkdən, qurub-yaratmaqdan zövq alırdı. Başqa birisi dağıtmaqdan, puç eləməkdən ləzzət alırdı. Əmr eləməkdən, buyurmaqdan yorulmurdular, – heç it yerinə də saymırdılar məni… ancaq sən, sən tamam başqa cürsən… Sən mənə hörmət elədin, qayğı göstərdin… Ülfət bağladın mənimlə, saydın məni.

Rüstəm göz yaşlarını silib:

– Bilirsən nə var? – dedi.

– Yox.

– Sən çox yaxşı adam… cinsən! İnsaniyyətdisən.

– Doğru deyirsən?

– Əlbəttə doğru deyirəm! Elə buna görə də mən sənə əmr eləyə bilmirəm.

– Elə iş də bundadı də. – Canik acı təəssüflə başını buladı. – Gücümnən, imkanımnan istifadə olunmayan yerdə qalmaq, mənim üçün ölmək kimi bir şeydi. Bıçağı, dəryazı işlətməyəndə, kütləşdiyi kimi, cin də çətin işlərə buyrulmayanda öz gücünü, qüdrətini itirir. Hiss eliyirəm ki, bir neçə gün də belə yaşasam, puç olacam – istəmək, möhkəm istəmək qabiliyyətim yavaş-yavaş öləziyib yox olacaq.

– Başa düşürəm, dostum!.. – Rüstəmi yenə də qəhər boğdu. – Mən isə səni… bir sözlə, mən səni azad eləyirəm!..

Dostlar uzun müddət bir-birinə baxa-baxa qaldılar. Sonra dinməz-söyləməz qucaqlaşıb gözlərini yumdular – fikirlərini cəmləyib astaca döşəmədən üzüldülər…

Yerə düşəndən sonra Rüstəm soruşdu:

– Bəs sən hara girəcəksən? Çırağın sınıb axı.

– Doğrudan ha…

Rüstəm mətbəxə keçib yarımlitrlik yağ şüşəsini gətirdi:

– Bu yarıyarmı?

– Niyə yaramır?

Rüstəm şüşəni otağın ortasına qoydu. İkisi də, uzaq səfərə çıxmazdan əvvəl olduğu kimi, bardaş qurub sakitcə oturdu.

– Əlvida, Rüstəm!

– Əlvida, Canik!

Canik qəhərləndiyini gizlətmək üçün tələsik ayağa durdu.

Otağa qızılgül ətri yayıldı. Rüstəm başını qaldırıb baxsaydı, dostunun yavaş-yavaş necə durulduğunu, şəffaflaşdığını və tədricən dünənki bədheybət varlığa döndüyünü görərdi.

Sonra bədheybət varlıq parçalanıb rəngbərəng tüstüyə çevrildi. Və bu rəngbərəng tüstü yenidən bir-birinə sarmaşıb göy qurşağına bənzədi. Göy qurşağı bir anlıq havadan asılı qaldı. Sonra sanki görünməz bir əl onu dartıb şüşəyə doldurdu.

***

Dənizkənarı xiyaban kimsəsiz idi. Təkcə qoca tərəziçi üstünə dəri çəkilmiş uzun qıçlı kətilində oturub fikrə dalmışdı.

Rüstəm əlində yağ şüşəsi, qaça-qaça gəlib estakadanın kənarında dayandı – «Əlvida, qardaş, möhkəm ol!» – deyib şüşəni suya tolazladı. Şüşə quş kimi uçub uzağa, lap dənizin ənginliyinə düşdü.

Rüstəm üstündə «Dəqiq həkim tərəzisi» yazılmış köşkün yanından keçəndə ayaq saxladı. Özlüyündə nəsə götür-qoy elədi və sonda  cəsarətlə addımlayıb tərəziyə çıxdı.

Qoca diqqətlə tərəzi daşlarını sürükləyib çəkdi. Nəhayət başının hərəkətilə razı qaldığını bildirdi, gülümsündü.

Rüstəm gücölçən cihazlardan birini götürüb sıxdı. Sonra başqa bir cihazı dartdı. Bu dəfə qoca tərəziçi baş barmağını qaldırıb güldü. Yəni «əladı!». Rüstəm bundan ruhlanıb, gücünü bütün cihazlarda sınamağı qərara aldı – sıxmalısını sıxdı, vurmalısını vurdu, dartmalısını dartdı. – Hamısı da elə bil qəsdən əla nəticə göstərirdi.

Birdən Rüstəmin gözü köşkün bir küncünə qoyulmuş günəbaxan yağı şüşəsinə sataşdı. Eynilə üç-dörd dəqiqə əvvəl dənizə atdığı şüşədən idi…

– Hər şey yaxşı olacaq, Canik! – Rüstəm pıçıldadı.

– Əlbəttə! Başqa cür ola da bilməz! – Qoca tərəziçi razılıqla dilləndi.

Ancaq deyəsən qocanın səsi nəyləsə Canikin səsini xatırlatdı.

– Nə?.. Necə?.. – Rüstəm heyrətlə soruşdu.

– Deyirəm, bu dünyada ən axırıncı ölən şey ümiddi!..

– Mən səni tanıdım, baba! – Rüstəm birdən ayılan kimi oldu. – Tanıdım!

Qoca sakit və qayğılı:

– Bəs özünü necə, – dedi. – Özünü də tanıya bildinmi, mənim balam?

Rüstəm mənalı-mənalı başını tərpədib qocaya göz vurdu. Sonra dönüb qaça-qaça özünü… birbaş dənizə atdı.

Dənizə atdı ki, beləcə üzə-üzə uzaq-uzaq çimərliklərin birinə gedib çıxsın.

Və ən qəribəsi bu idi ki, Rüstəm suyu yara-yara ildırım sürətilə üzürdü, elə bil dənizdə doğulmuşdu.

Kim bilir, bəlkə bu dəqiqə bu dənizin balıqları da, bu göyün qağayıları da ona, onun bu cür üzməyinə həsəd aparır, qibtə eləyirdi…

***

…Yay günəşinin ilk şüaları dənizin həlim qırışlarına toxunub, yuxudan yenicə oyanan şəhərə çiləndi…

1981-ci il.