Asiman Ağa Rövşən: “Kino sublimasiyadır – həm müəllif, həm də tamaşaçı üçün”

Müsahibimiz “Vətəndaş A”, “Qırmızı zona” seriallarının, “Otel Lo” bədii filminin ssenari müəllifi Asiman Ağa Rövşəndir. Asiman uşaqlıqdan yaradıcı mühitdə böyüyüb. Sənətdə karyerasına aktyor kimi başlasa da, öz hekayələrini canlandırmaq istəyi onu ssenari yazmağa meyilləndirib. Müsahibədə də bu yolun necə başlayıb necə davam etdiyi, çətinlikləri və üstünlükləri barədə söhbət açır.    

– Asiman, sizi ssenari yazmağa nə təşviq etdi? Ailədən gələn bir impuls idi bu?

– Mənə elə gəlir ki, bu, labüd proses idi – daha çox ailədən, həyatdan, yaşananlardan gələn, amma həm də universitetdə yoldaşlarımızla söhbətlərimizin, müzakirələrimizin təsirindən yaranan proses. Gəlin, mərhələli danışım. Mənim atam – Rövşən Ağayev özü ssenarist, dramaturq olub, anam – Güşvər Şərifova aktrisadır. Yəni, mən yaradıcı mühitdə böyümüşəm. Təqribən, 15 yaşımda artıq dünya kinosunun şedevrləri ilə tanış olmağa başladım. Əsasən, atamla birlikdə baxırdıq. Mən nəyisə bilməyəndə, başa düşməyəndə ondan soruşurdum, o da izah edirdi. Çöldə isə başqa cür idim, olduğum mühitin şərtlərinə uyğunlaşırdım. Bunun özü də maraqlıdır. Bu gün o dövrü xatırlayanda kifayət qədər ziddiyyətli, ədəbi material üçün çox maraqlı Asiman görürəm. Bir şey də var: Elə bil ki, hekayələr gəlib məni tapır, ya da, bəlkə, mən onları tapıram; bilmirəm, necə baş verir. Həyatımda çoxlu hekayələr var – özümün qəhrəmanı olduğum maraqlı hekayələr, başqalarının qəhrəmanı olduğu, mənim müşahidə etdiyim maraqlı hekayələr — o insan nəyə necə reaksiya verir, necə çıxış yolu tapır problemdən və s. Çünki yazmaq üçün təkcə kitab oxumaq, yaxud da filmlərə baxmaq kifayət deyil, eyni zamanda həyat təcrübən də olmalıdır. Detallara varmayım, amma mən erkən yaşdan çətinliklərlə üz-üzə olmuşam; istər ailəmin üzləşdiyi çətinliklər olsun, istər şəxsi həyatımdakı çətinliklər. Söhbət təkcə çətinliklərdən getmir, sevinc, kədər, yaşadığımız hər şey. Təbii ki, bunları hər kəs yaşayır; hamı sevinir və kədərlənir. Sadəcə fərq ondadır ki, yaradıcı insan sanki hər şeyi mənalandırmağa çalışır. Tutaq ki, həbsdə olmuş bir adam var – N şəxs. Həbsxana çətin, insan münasibətlərinin kəskin olduğu bir yerdir. Mən ora düşməmişəm, amma o adam düşüb, həyatın o üzünü də görüb. Ondan soruşursan ki, sən başına gələnlərdən nə nəticə çıxardın? O, banal bir cavab verir: “Adam kişi olar!” Bu boyda haqq-hesablardan çıxardığın dərs budursa, deməli, oturub yaşadıqlarının heç birinə dair düşünməmisən. Adam da var ki, yaşadıqlarını bir neçə rakursdan nəzərdən keçirir, beynində 3D modelini formalaşdırmağa çalışır və bu, ona həm də düşünmək təcrübəsi qazandırır. Yaradıcı insan düşünməyi, analiz etməyi bacarmalıdır. Bu gün filan yerə getdim, filan şey baş verdi – görəsən, bu niyə oldu? Paranoyanı nəzərdə tutmuram, düşünmək təcrübəsi başqa şeydir. İnsan öz həyatında, ətrafında olan hər şeyi düşünməli, analiz etməli, fərqli rakurslardan baxmağı bacarmalıdır. Sualınıza qayıtsaq, ilk təhsilim aktyorluq olsa da, universitetdə rejissor kimi tamaşalar qururdum, çünki buna böyük həvəsim vardı. Bir də film çəkməyə. Sadəcə o vaxtlar, elə indi də kino bir az bahalı sənət olduğu üçün ona girişmirdim, tamaşalarla gözümün qurdunu öldürürdüm. Tamaşa qurduqca hekayənin təbiətini praktikada duymağa başlayırsan. Ona görə, mən ssenari yazmağa labüd bir proses kimi baxıram. Bu olmalı idi və oldu.

– Təzə-təzə yazmağa başlayanda ən çətini nə idi? Hekayə, struktur, ideya? Yaxud hekayə var, amma onu başlamaq, bitirmək, bir yerə bağlamaq çətin olurdu ya asan?

-Hekayəni bir ideyaya bağlamaq həmişə çətindir. Ən böyük ssenaristlər üçün belə. Çünki hər hekayə yeni bir təcrübədir. Açığı, ilk vaxtlar heç nə adama çətin gəlmir. Çünki elə də dərin biliklərə sahib olmursan, elə bilirsən, yazmağa başlayanda su kimi axacaq.

– Cahil cəsarəti?

-Hə, cahil cəsarəti. Başlayırsan və yazırsan. Baxmayaraq ki, ekranlaşdırılmış ilk ssenarim “Vətəndaş A”-dır, amma ondan əvvəl də cəhd etmişdim. Məsələn, elmi-fantastik dram janrında bir ssenari yazmışdım. Onu indiyə qədər saxlayıram və o ssenariyə dair çox iddialıyam, çox orijinaldır, məncə. Bəzən belə olur. İlk dəfə qələmi vurursan kağızın üstünə və çox orijinal bir şey çıxır ortaya. Sonra baxmayaraq ki, artıq müəyyən qədər təcrübə yığmısan, amma illər boyu o ilk təcrübəni təkrar edə bilmirsən. Odur ki, o mənim üçün hələ də əziz ssenari olaraq qalır və nə vaxtsa onu mütləq reallaşdıracağam.

– Çervinskinin kitabında belə bir fikir vardı – ssenarini yazmağa başlayanda öncə başlanğıcı və finalı, əsas da finalı tapın, sonra arasını doldurmaq asandır. Yəni, demək istəyir ki, siz bu hekayə ilə nə demək istədiyinizi, ideyanızı dəqiqləşdirin. Bunu tapandan sonra o ideyanı gerçəkləşdirən strukturu qurmaq o qədər çətin olmayacaq, çünki artıq A və B nöqtənizi müəyyənləşdirmisiniz, sadəcə A-dan B-yə necə gedəcəyinizi qurmalısınız. Sizdə bu proses necə olur? Məsələn, yazmağa başlayanda qarşınıza qoyduğunuz ilk hədəflər nə olur?

– Belə deyim, A-nı tapırsan, sonra B-ni tapmalısan, sonra C-ni; bu hədəfləri ardıcıl tapmalısan. Bəzən elə olur ki, ağlıma bir final gəlir. Fikirləşirəm ki, bu, hansısa filmin qəşəng finalı ola bilər. Otururam və onu necə istifadə edəcəyimi düşünürəm, sonra əvvəlini tapmağa çalışıram. Bu yaxınlarda Nurlan Həsənlinin təlimində iştirak edirdim, o da eyni şeyi dedi, fikirlərimiz üst-üstə düşdü. Finalı tapırsan, sonra hekayəni o finala bağlamağa çalışırsan. Rejissorluqda da belə şeylər var. Müəyyən hissələri əvvəldən aydın görürsən, sonra ortanı doldurmağa başlayırsan. Yaxud da, bayaq dediyim kimi, əvvəldən axıra qədər ardıcıl qurursan süjet xəttini. Məndə hər iki variant olub, struktur qurmaq baxımından konkret düsturum yoxdur.

– “Vətəndaş A” sosial dram janrındadır, “Otel Lo” komediyadır, hətta qara komediyadır, “Qırmızı zona” antiutopiyadır. Fərqli janrlarda işləməyinizin səbəbi hələlik bir ssenarist kimi öz mövzunuzu, janrınızı axtarmağınızdır, yoxsa hekayə, ideya hansı qəlibə uyğun gəlirsə, o janrda yazırsınız?

– Ondan başlayım ki, mən heç vaxt özümə yaxın olmayan bir hekayəni götürməmişəm. Dostum, rejissor Elvin Rüstəmzadənin bir ideyası vardı, mənimlə bölüşdü, dedim ki, bu hekayə mənə maraqlı deyil. Həmçinin başqa belə təkliflər də olub, maraqlı gəlməyib, yazmamışam. O ki qaldı fərqli janrlarda işləməyimə, hələlik bu, axtarışdır, həm də özümü müxtəlif janrlarda sınamaq istəyirəm. Səhvlər edirəmmi? Edirəm. Amma bu da olmalıdır ki, özümü analiz edim, onlardan nəticə çıxarım.

– Yəni, hələ özünüzü, öz mövzularınızı axtarırsınız.

– Yox, mövzularım şəxsən özümə bəllidir. Mən öz təbiətimdən, xarakterimdən çıxış etdiyim üçün həyatdan nələr gözlədiyimi, nələr istədiyimi bilirəm və onları mövzuya çevirməyə çalışıram.

– Məsələn, sizi maraqlandıran mövzular, cavab axtardığınız suallar nədir?

– Suallar da var, duyğular da. Məsələn, nostalgiya duyğusu, keçmişin həsrəti. Çox güman ki, həmişə olmasa da, vaxtaşırı bu mövzuya müraciət edəcəyəm. Bu mövzu mənə maraqlıdır, çünki insan yaşadığı zamandan qane olmayanda keçmişi düşünməyə başlayır.

– Keçmiş həsrəti, nostalgiya hissi son vaxtlar bizim kinoda, xüsusən gənclərin filmlərində tendensiyaya çevrilməyə başlayıb. Atanur Nəbiyevanın, Mətləb Muxtarovun filmləri, Ələmdar Faiqin “Qara pişik, ağ şanı” filmi…

– Yeri gəlmişkən, mənim rejissor kimi debütüm olacaq “Divarın o üzü”ndə də buna toxunmuşam. Çəkilişləri yaxın zamanda başlayacaq. Mən özüm 90-cı illər nəslindənəm. 2000-2010-lar nəslində bir hal diqqətimi çəkmişdi, sonra internetdə də bununla bağlı paylaşımlar qabağıma çıxdı. 2000-2010-lar arasında retro tərz geyimlərə, retro mahnılara böyük maraq var. Məncə bu, ümidsizlikdən irəli gəlir. Dünyada müharibələr gedir, müharibə artıq bizim sərhədimizdədir. Çox qarışıq bir vəziyyətdir, sosial problemlər də bir yandan artır. İnsanlar gələcəkdə işıq görə bilmirlər. Düşünürəm ki, keçmiş həsrəti bundan irəli gəlir. İndiki zamanda, bu məkan daxilində özünü tapa bilmirsən. Ona görə də, keçmişə sığınırsan. İnsanın zamana münasibəti çox qəribədir. Uşaqlıqda biz tez böyümək istəyirik, o zamanla razılaşmırıq, gələcəyə köklənirik. Böyüyəndən sonra isə o qayğısız illəri xatırlayırıq, “Ay da! Onda məhləmizdə belə bir qız var idi, nə bilim, filan yerdə məni döymüşdülər” və s. deyirik. Döyülmüşük, ağız-burnumuz qırılıb, o zaman çərçivəsində əsəbiləşmişik, amma indi o anı şirin-şirin xatırlayırıq. Sanki insan heç vaxt yaşadığı zamana bağlı olmur. Ya keçmişə dair xatirələrdə, ya gələcəyə dair xəyallarda dolanır. Cari zaman sərhəddir, divarlarla əhatələnib. Bu divarların o tərəfi – keçmişlə bağlı xatirələr, gələcəklə bağlı xəyallar isə fiziki olmadığı üçün orada azadıq, təsəvvürümüzdə istədiyimiz kimi görə, şərh edə bilirik. Ən uc nöqtədən misal verim. İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş bir veteranı – indi haradasa yüzə yaxın yaşı olar – dindirsək, deyər ki: “Eh, bala, müharibənin qızğın vaxtı idi, tappatarap atırdılar, Belarusda bir kəndə girdik. Orada bir ailə bizi gizlətdi, ailənin bir qızı var idi, o qız hələ də yadımdan çıxmır”. Yəqin ki, həmin gün o veteran böyük qorxu hissi keçirib, bu gündən sabaha sağ çıxıb-çıxmayacağını fikirləşib. Amma təhlükəni artıq aşdığı üçün indi içində xoş xatirələr qalıb. Təbii ki, başqa ağır travması yoxdursa. Keçmişin çətinlikləri arxada qalıb deyə, oradan məhz xoş xatirələr tapmağa başlayırıq və bu gündən narazı qalanda təkrar ora qayıdırıq. Bu məni maraqlandıran bir mövzudur. Bir də, insan təbiətinə dair məni düşündürən suallar var; normal, yaxşı hesab etdiyin bir insanın necə mənfiyə doğru dəyişməsi, yaxud sistemin bir insanı necə dəyişməsi. Təxminən, Bulqakovun Şarikov modeli kimi. “İt ürəyi”nin tamaşasını da qurmuşdum o vaxt. Əslində, Şarikovun kimləri təmsil etdiyi aydındır.  O dövrdə SSRİ-də sosial mühəndislik gedirdi, deyirdilər ki, biz yeni insan növü yetişdirəcəyik, əxlaq, həyata baxış, prioritetlər mənasında sovet insanı fərqli olacaq. Bulqakov isə deyir ki, bu adamlar cahildirlər, mənəvi zənginlikləri yoxdur, bunlardan ancaq Şarikovlar – fürsətçi, konformist bir insan çıxa bilər ortaya. Ya da İştvan Sabonun “Mefisto” filminin qəhrəmanı kimi. O, başlanğıcda sol çevrələrə yaxın olan bir aktyordur və həmişə Mefistofeli oynamaq istəyib. Ölkədə faşist rejimi qurulandan sonra vəzifədə olan bir general onu aktyor kimi bəyənir və yolunu açır. Qəhrəman daha əvvəl bu rejimə qarşı idi, axı! Sonra isə yavaş-yavaş onların sırasına keçməyə başlayır, karyerası parlayır. Səhnədə Mefistofel, həyatda Faust olur. Sabo sənət adamının kontekstində insanın necə dəyişdiyini göstərir. Bu təkcə sənət adamlarına yox, hər kəsə aiddir.

 – “Balaca adam” kompleksi?

– Bəli, buna “Balaca adam” kompleksi də demək olar. Qısası, sosial məsələlərə dair məhz belə mövzular məni maraqlandırır.

– Bəs bu mövzuları ssenarilərinizdə qismən də olsa, işləyə bilirsiniz?

– Konkret danışdıqlarımız olmasa da, “Vətəndaş A”-nın ssenarisində bəzi mətləblərə toxunmuşdum, haqq-ədalət, vətəndaşlıq, qadın mövzusunu ön plana çıxarmışdım. Əslində, hadisələrin cərəyan etdiyi kənd Azərbaycanın kiçik modeli idi.

-Məncə, o serialın uğur qazanmağının səbəbi elə budur. Serialın nümayiş olunduğu vaxt biz kəndlərə gedirdik, hamı ondan danışırdı, təşəkkür edirdilər, deyirdilər ki, bizi göstərirlər. Yəni, tamaşaçılar o kodları duymuşdular.

– Mənə görə, kino həm də sublimasiyadır – istər müəllif üçün, istər tamaşaçı üçün. Mən həyatda cəsarət edib bəzi sərhədləri keçə bilmirəm, amma müəyyən dəyərlər sisteminə sahib olduğuma görə, bu məni narahat etməyə başlayır. Əgər insanda yazmaq, çəkmək bacarığı varsa, öz hisslərini, demək istədiklərini bu yolla ötürür.

– Bunun davamı olaraq belə bir sual verim. Ssenari yazmağa başlayanda, mövzu seçəndə bazarı, kütləvi tələbatı nəzərə alırsınız? “Buna maraq olacaq, ya yox” deyə fikirləşirsinizmi?

– Bəzi ssenaristlər, rejissorlar, prodüserlər iddia edirlər ki, bununla bağlı artıq hər şeyi başa düşüblər, kütlənin nə istədiyini bilirlər. Bəli, müəyyən bir auditoriya var ki, onun istəklərini çözmək asandır. Məişət qayğıları ilə yaşayan insanların, tamaşaçıların ekrana, kinoya dair gözləntilərini anlamaq çətin deyil. Çünki onlar bəlli bir arealda yaşayırlar, başqa şeylərə dair təcrübələri yoxdur. Ona görə də, onların gözləntilərini doğrultmaq asandır. Məsələn, bizdə bəzi gündəlik serialları buna misal çəkmək olar. Düstur aydındır, hər şey onun üzərində qurulur, yaxşı reytinq də qazanırlar və əmindirlər ki, insanların nə istədiklərini bilirlər. Lakin o formatdan bir az kənara çıxanda həmin düsturlar işləmir. Kino bir az lotereya kimidir. Məsələn, “Vətəndaş A” kimi bir serialla böyük kütləvi uğur qazana bilərsən, amma eyni üslubdakı növbəti işinin reytinqləri aşağı olar. Bu mənada kütlənin nə istədiyini, nəyi bəyənəcəyini tapmaq çətindir. Bir məsələ də var: Mən tamaşaçının arxasınca qaçmaq istəmirəm. İstəyirəm ki, tamaşaçı mənim arxamca gəlsin, mən ona maraqlı olum. Çünki tamaşaçının arxasınca qaçsam, öz individuallığımı, öz naturamı itirəcəyəm. Mənə elə gəlir ki, rejissorun da, ssenaristin də naturası, özünə xas, öz təbiətindən irəli gələn üslubu olmalıdır. Bunu itirsəm, hekayəm də, yazdığım xarakterlər də, qurduğum struktur da, dialoqlar da orijinallığını itərəcək, ümumi qəliblərdən istifadə etməyə başlayacağam. Belə olanda da, tədricən, əks effekt alınır, və tamaşaçını itirirsən. Bu mənada kütlənin arxasınca qaçmayan adamam. Amma eyni zamanda onu nəzərə alıram. Çünki bu vaxta qədər daha çox televiziya ilə işləmişəm və bu halda bunu nəzərə almağa məcbursan. Sadəcə öz naturamı qorumağa çalışıram və iddia edirəm ki – bunu nə vaxtsa isbat etmək istəyərəm – bir insan öz təbiətinə, mahiyyətinə sadiq qalaraq qeyri-adi, hamının eyni maraqla baxacağı bir nümunə qoya bilər ortaya. Dünya kinosunda buna dair kifayət qədər nümunə var. Sadəcə risk etmək lazımdır. Məsələn, müəllifə yaradıcı azadlıq verilməlidir. Bizim kinoda elə davranırlar, elə bil biz Hollivuduq, burada hansısa səhv ölümcül nəticələrə gətirib çıxara bilər. Belə deyil, axı! Kommersial kinomuz hələ tam formalaşmayıb, televiziyada da elə güclü risklər yoxdur. Ona görə də, məncə, sənət adamına, yaradıcı insana azadlıq vermək lazımdır ki, görək ortaya nə çıxara bilir. Sənətkar azad olanda o impulsları ötürməyi də bacarır.

– Sənət adamı özü də bu haqqının arxasında dayansa, daha yaxşı olardı. Hər halda azadlıq verilən yox, alınan haqdır. Yaradıcı insanın elə bir iddiası yoxdursa, heç kim ona azadlıq verməyəcək.

– Bəli və iddiası olmayan sənət adamları çoxdur. Amma aralarından bəziləri o impulsları ötürür, işlərinə baxanda hiss edirsən ki, ona azadlıq versən, sənə çox yaxşı nümunələr verər.

– Nəticə olaraq belə başa düşdüm ki, siz öz individuallığınızla bazarın tələbi arasında balans qurmağa çalışırsınız.

– Hə, balans qurmağa çalışıram, amma individuallığımı heç bir halda itirmək istəmirəm.

– Ssenarinin yazılış qaydaları ilə bağlı kitablardan, təlimlərdən bəhrələnirsizmi? Daha doğrusu, o nəzəriyyələri oxumaq, bilmək vacibdirmi, yoxsa yazmaq üçün onlara ehtiyac yoxdur?

– Birmənalı olaraq ehtiyac var. Mən yaradıcı fəaliyyətə teatrda başladığım üçün birinci teatrla bağlı nəzəri materiallarla tanış olmuşam. Daha sonra ssenari yazmaq məsələsi mənim üçün aktuallaşanda artıq kinossenari nəzəriyyələrini oxumağa başladım. Teatr kinodan qədim sənətdir və kinoya nisbətdə daha çox tədqiq olunub. Kino yüz ildir tədqiq olunursa, teatrın tədqiqat tarixi 2500 ildir – Aristoteldən, onun “Poetika”sından bəri. Hətta kino nəzəriyyələri də ora istinad edir. Ona görə, mənim ssenariyə keçidim çox göydəndüşmə olmadı, çünki artıq müəyyən bir bazam vardı kinoya aid. Digər tərəfdən, tamaşa qurduğum vaxtlarda da çalışırdım ki, bilgi mənə mane olmasın. Çünki fikir vermişəm ki, bəzən çox bilgi müəllifə mane olmağa başlayır. Sanki qabağına müəyyən qəliblər qoyub və “yox, belə olmaz, bu, düzgün deyil” deyə-deyə gedir. Bir müəllif bunun içinə düşdüsə, quru, sxematik bir iş ortaya çıxaracaq. Odur ki, insan bilgilərin ona mane olmasına icazə verməməlidir. Həm də biz artıq sosial media dövründə yaşayırıq, qavrayışımız dəyişib. Mənə belə gəlir ki, bu, kinoya da təsir edəcək, 50 il sonra bütün o nəzəriyyələr, oturuşmuş strukturlar getdikcə dəyişəcək.

– Sosial media artıq təsir etməyə başlayıb. Çin şaquli formatda seriallar icad edib, artıq Netflix də istifadə edir. Hər seriya 1-2 dəqiqə həcmindədir və telefonda rahat baxmaq mümkündür.

– Bu hələlik sosial media səviyyəsindədir. Amma 30-50 il sonra nə baş verəcəyini, bunun nəyə çevriləcəyini bilmirik. Sosial media dövründən geri dönmək artıq mümkün deyil. Bu bizim düşüncəmizi, təsəvvürümüzü dəyişməyə başlayıb. Kino təsəvvür məsələsidir axı. Əslində, kino həmişə var idi, sadəcə kameranın icadı ilə biz onu kəşf etdik. Məsələn, ibtidai dövrdə ocaq başında, mağarada oturub nağıl danışmaq, yaxud Homerin “İliada”sı, “Odissey”i – bunların hamısı təsəvvür olunurdu, hər kəs gözünün önündə öz “filmini” canlandırırdı. Hər dövrdə təhkiyənin qaydaları dəyişərək bizə gəlib çatdı. İndi sosial media dövrü bizim təsəvvürümüzə təsir edir? Bəli. Klip təfəkkürü deyilən bir şey var, filosoflar bu barədə danışırlar. Təfəkkürümüz kaleydoskopa çevrilib, ona da baxım, buna da baxım; tez-tez dəyişir. Bu, 50 il sonra kinoya da mütləq təsir edəcək. Biz dəyişdikcə kino da, nəzəriyyələr də dəyişəcək, yəqin. Amma hələlik əlimizdəki qaydalar işləyir.

– Qodar bir müsahibəsində deyir ki, aktyorun ssenariyə töhfəsi çox böyükdür. O qədər böyükdür ki, bir rolu iki fərqli aktyor oynayanda iki fərqli film alınır. Yəni, ssenari və s. eyni qalsa da, aktyor dəyişsə, film də dəyişəcək. Sizin aktyorluq təcrübənizin ssenarilərinizə təsiri varmı?

– Var. Düşünürəm ki, aktyorun dramaturgiyaya keçidi, ssenari yazmağa başlaması təbii prosesdir. Çünki aktyor kamera qarşısında, ya da səhnədə oynaya-oynaya dramaturgiyanı duyur. Tarixdə belə nümunələr çoxdur. Məsələn, Harold Pinter. Həm aktyor olub, həm dramaturq. Lap elə Sofokl, Aristofan, Şekspir, Molyer. Həm aktyor olublar, həm də pyeslər yazıblar. Aktyor həm işin texniki tərəfini bilir, həm də dramaturgiyanın təbiətini hiss edir. Çünki özü səhnəyə çıxır, kamera qarşısında dayanır, oynayır və bunu hiss etməyə başlayır.

– Biraz da “Qırmızı zona” serialından danışaq. Bu, Azərbaycan ekranında ilk antiutopiyadır.…

– Özü də özəl kanalda.

– Eşitdiyimə görə, “Qırmızı zona”nın ssenarisini yazarkən Tarkovskinin “Stalker”indən ilhamlanmısınız.

– Bunu açıqlayım. Bir gün ağlıma bir-iki cümləlik bir ideya gəldi. Bakıda bir ərazidə, sovetdən qalmış yeraltı, gizli laboratoriyada partlayış baş verir. Bu, bir az şəhər əfsanəsinə əsaslanır.

– Yəni, belə şəhər əfsanəsi var?

– Gizli laboratoriyalar haqqında var. Deməli, partlayış olur, lokal radiasiya başlayır, məhz həmin ərazidə yayılır və buna görə də, ərazi, içindəki insanlarla birlikdə karantinə alınır. İdeya sadəcə bundan ibarət idi. Hətta ilkin versiyada radiasiya yox, virus fikirləşmişdim, sonra onu radiasiyaya çevirdik. Çünki virus olması büdcə baxımından problem yaradacaqdı, qrim-filan daha çox maliyyə tələb edirdi. Sonra mən bu ideyanın haradan ağlıma gəldiyini düşündüm, “Stalker”dəki zona yadıma düşdü. Amma oradakı zona mənimki ilə əks qütbdədir, daha doğrusu, bir xəttin əks qütbləridir. “Stalker”də zona tanrı ilə, insanın öz batini (daxili aləmi – red.) ilə əlaqə qurmaq məkanıdır. Mənimkində isə insanı naqisləşdirən yerdir. “Qırmızı zona”da ekzistensial bir məsələ var, o zona bizim içimizdir. İnsan ilk pisliyi edir və bir klapan açılır. Pislik etmək – insana xas şeydir, hamımızın qüsurları var. Adam var ki, dəyərləri var deyə, pis əməlinə görə vicdan əzabı çəkir. Dəyərləri ona səhv etdiyini xatırladır, o da əməlindən peşman olur. Adam da var ki, pis əməlinə yaxşı bir ad tapır, özünə haqq qazandırır. Bu anda həmin klapan açılır və pislik yayılmağa başlayır. O, ikinci dəfə də eyni şeyi təkrarlayır, yenə yayılır və artıq radiasiya kimi onu bürüyür. Ona görə, radiasiya simvolikdir. Bu, “Qırmızı zona”nın alt qatıdır, üst qatında isə kriminal hadisələr baş verir. Bu da əsaslıdır. Çünki ərazi bağlıdır, nəzarətsizlik hökm sürür.

– Onda, sizcə, “Qırmızı zona”nı ssenaridə obraza çevirə bilmisiniz, yoxsa fon olaraq qalıb?

– Mənim iş haqda müəyyən qənaətlərim var. Amma buna tamaşaçılar qərar versin.

– Reytinqlərlə maraqlanırsınız? Necədir?

– Aşağıdır.

– Sizcə, niyə? Mövzu tamaşaçıya maraqlı gəlmədi, ya yaxşı reklam olunmadı? Çünki belə işlərdə reklamın böyük rolu var.

– Reklamın birbaşa rolu var. O elə bir qüdrətə malikdir ki, zəif nümunəni qabağa ata bilər, yaxşı nümunəni arxaya.

– Bir telekanal ilk dəfə bu formata müraciət edirsə, məncə, daha çox reklam olunmalıydı. Məsələn, bir tamaşaçı kimi, mən belə kontentləri ancaq İTV-də görməyə alışmışam. İTV-nin loqosunu görürəmsə, heç olmazsa, bir-iki seriyasına mütləq baxacağam. Amma digər kanallar bu formata təzə-təzə yer verdiklərinə görə, tamaşaçının onlarda görməyə alışdığı, sırf məişət mövzulu seriallardan fərqlənən bir şey təqdim edilirsə, cəlbedici reklam olmalıdır.

– Həqiqətən, elədir. Məsələn, “Vətəndaş A” da elə çox reklam olunmamışdı. Amma İTV-nin sosial media kanallarını böyük kütlə izləyir və bütün respublikada da belə qənaət var ki, ən yaxşı serialları İTV çəkir. Ona görə də, insanlar həmişə gözləyirlər ki, İTV indi nə verəcək? O, bu istiqamətdə artıq özünü təsdiqləyib. Məncə zamanla müstəqil telekanallar da özlərini bu yöndən göstərəcəklər.

– Ssenari ədəbi materialdır və istehsal prosesində rejissorun, prodüserin əlindən keçir. Ssenarist bazanı verir, əsas müəllif isə rejissordur. Əgər kommersiya məhsuludursa, əsas şəxs sifariçi, istehsalçı – prodüserdir. Demək istəyirəm ki, ssenariyə dəyişikliklər edilməsi ehtimalı böyükdür. Sizi belə müdaxilələr narahat edir?

– Düzü, indiyə qədərki işlərimdə mənim ssenarimə kəskin müdaxilələr olmayıb. Bir az “Qırmızı zona”da oldu. Amma onu da başa düşürəm. Digər işlərimdə isə ciddi müdaxilələr olmayıb. Rejissorun müdaxilələri, təbii ki olur. Elvin Rüstəmzadə maraqlı həllər tapa bilir. Yeri gəlmişkən, mənə elə gəlir ki, bizim Elvinlə əməkdaşlığımız uğurlu gedir. Onun yaradıcı həlləri olub və olmalıdır. Yəqin, belə şeylərdən narahat olanların edilən dəyişikliklər xoşlarına gəlmir, daha pis olur, məsələn. Məndə belə şey olmayıb. Məqbuldursa, niyə etiraz edim? Baxmayaraq ki, biz Elvinlə dostuq, amma, adətən, bir-birimizin sahəsinə girməməyə çalışırıq, iş müstəvisində yad, biri-birini tanımayan insanlar kimi və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində davranırıq, müəyyən bir sərhəd var ki, onu keçmirik. Məncə, bu, çox yaxşı şeydir, bizə əməkdaşlığımızı davam etdirməyə imkan verir.

– “Otel Lo” necə yarandı? Mən o filmi çox bəyənmişdim, xeyli gülmüşdüm baxanda.

– Bir gün Elvin dedi ki, Asiman, bir ideya gəlib ağlıma – bir kişi arvadına xəyanət edir, qadınla hoteldə görüşürlər. Qəflətən, qadın özündən gedir, nəfəsi kəsilir. Kişi onun öldüyünü fikirləşir, əslində isə, ölmür. Hekayənin əsas konflikti o idi ki, kişi problemi təkbaşına həll edə bilmir, arvadını hotelə çağırmağa məcburdur. Mənə maraqlı gəldi, müzakirə etməyə başladıq. Öncə, arvadını hotelə çağırmağını əsaslandırmalıydıq. Elvin bir şey dedi, mən bir şey.…Bir müddət sonra qəflətən başa düşdük ki, mən bayaqdan bu hekayəyə komediya kimi yanaşıram, Elvin dram kimi. Mən də dedim ki, hekayəni dramda heyif eləmə, bu komediya materialıdır, gəl bunu komediya edək. Ssenarini yazmağa başladım. Sonradan süjetə astrologiya, numerologiya, ezoterika kimi şeylər, başqa personajlar, onların peşələri əlavə olundu. Kişinin niyə arvadını hotelə çağırmağa məcbur qaldığını arvadının peşəsi ilə əsaslandırdıq. Mütləq bir şeyi də demək istəyirəm. Bu filmin ilk adı “Otel Lo” deyildi, “Şanel, Versaçe və barıt qoxusu” idi. Məncə çox ideal addır. Birincisi, müəmma var. Eşidən, görən hər kəs mütləq maraqlanardı ki, niyə “Şanel, Versaçe və barıt qoxusu”?

– Bizdə düşündüyünüz qədər maraq doğurmazdı.

– Elə mənə də bu arqumenti dedilər – bizdə bu işləməz. “Otel Lo” adını filmin prodüseri İslam Ağa təklif elədi. Digər prodüseri də Nurlan Qarayevdir. Sağ olsunlar, ikisi də bizə etimad bəslədilər. Əlqərəz, filmin adı dəyişib “Otel Lo” oldu, amma ilk versiya mənim ürəyimdə qaldı. Mən süjeti elə qurmuşdum ki, tamaşaçı “Şanel, Versaçe və barıt qoxusu” adının mənasını filmin ortasında başa düşəcəkdi, adları rəmzləşdirmişdim. Şanellə Versaçe – xəyanətin rəmzi idi, barıt qoxusu – qisasın.

– Asiman, mən sizi İqor Smolanın “Dağıntı” filmindən sonra tanımışam. Sizi daha əvvəldən tanıyanlar deyirlər ki, əvvəllər mühafizəkar, hətta radikal səviyyədə mühafizəkar insan olmusunuz.

– Düzdür, əvvəllər konservativ tərəflərim olub, sonra bir çox cəhətlərimi inkişaf etdirdim.

– Bayaq dediniz ki, insanın müəyyən situasiyalarda dəyişməsi sizi maraqlandıran mövzulardan biridir. Siz necə dəyişdiniz?

 – Yaşadığım həyat tərzi ilə ağlımda olan, yaşamaq istədiyim həyat tərzi bir-birinə uyğun gəlmirdi. Özümə sərbəstlik verən adamam, amma danışdıqlarım başqa idi. Daxilən narahat olurdum ki, deyəsən, qeyri-səmimiyəm. Ya həyat tərzimi dəyişməli idim, ya düşüncəmi. İş elə gətirdi ki, düşüncəm dəyişdi. Bayaq sənətçi kimi naturamdan imtina etmək istəmədiyimi demişdim. İnsan kimi də naturamı seçdim. Gərək insanın özü ilə fikirləri həmahəng olsun.

– Vaxt ayırdığınız üçün təşəkkür edirəm.

Müsahibəni hazırladı: Aygün Aslanlı